Dạ dày có mấy lớp? Cấu tạo thành dạ dày và các chức năng quan trọng

Cấu tạo dạ dày là gì?

Dạ dày nằm ở vùng thượng vị bên trái ổ bụng, nối giữa thực quản ở phía trên qua tâm vị và tá tràng ở phía dưới qua môn vị. Về mặt hình thái học, dạ dày có hình chữ J với hai bờ cong lớn và bé, được chia thành các phần chính gồm tâm vị, đáy vị, thân vị, hang vị và môn vị. Ở người trưởng thành, cơ quan này có khả năng giãn nở linh hoạt với dung tích chứa từ một đến một lít rưỡi khi ăn no.

Điểm đặc biệt nhất của dạ dày so với các cơ quan khác trong hệ tiêu hóa là thành cơ dày chắc và hệ thống tuyến tiết phong phú. Môi trường bên trong lòng dạ dày có tính axit rất mạnh nhằm tiêu hủy vi khuẩn và hoạt hóa các enzym phân cắt thức ăn. Để không bị chính dịch vị ăn mòn, cấu trúc thành dạ dày được tổ chức vô cùng tinh vi với nhiều lớp tế bào bảo vệ liên tục tự đổi mới.

Thành dạ dày có mấy lớp theo cấu trúc giải phẫu

Thành dạ dày được cấu tạo từ năm lớp cấu trúc gắn kết chặt chẽ theo thứ tự từ trong lòng dạ dày ra ngoài:

Lớp niêm mạc nằm trong cùng, tiếp xúc trực tiếp với thức ăn và dịch vị. Bề mặt niêm mạc có nhiều nếp gấp dọc giúp dạ dày giãn rộng khi chứa thức ăn. Lớp này chứa các tuyến bài tiết axit clohydric, pepsinogen và lớp chất nhầy kiềm bảo vệ tế bào khỏi bị bào mòn.

Lớp dưới niêm mạc là mô liên kết lỏng lẻo chứa nhiều mạch máu nuôi dưỡng, mạch bạch huyết và mạng lưới thần kinh điều hòa sự tiết dịch cũng như tuần hoàn cục bộ.

Lớp cơ là bộ phận dày nhất, đặc biệt có ba tầng cơ trơn gồm cơ dọc ở ngoài, cơ vòng ở giữa và cơ chéo ở trong cùng. Cấu trúc ba tầng cơ này tạo ra lực co bóp đa chiều rất mạnh mẽ.

Lớp dưới thanh mạc là dải mô liên kết mỏng đệm giữa lớp cơ và lớp vỏ ngoài cùng.

Lớp thanh mạc là lớp phúc mạc tạng ngoài cùng bọc kín mặt ngoài dạ dày, tạo bề mặt trơn láng giúp giảm ma sát khi dạ dày vận động trong ổ bụng.

Chức năng chứa đựng và tiêu hóa cơ học của dạ dày

Chức năng cơ học của dạ dày bắt đầu ngay khi thức ăn đi qua tâm vị vào lòng dạ dày. Nhờ tính đàn hồi cao của các sợi cơ trơn, phần thân vị và đáy vị có thể tự nới lỏng để tiếp nhận lượng thức ăn lớn mà áp lực bên trong lòng dạ dày không tăng quá nhanh.

Sau khi tiếp nhận thức ăn, tầng cơ trơn ba lớp bắt đầu xuất hiện các làn sóng nhu động nhịp nhàng từ phần trên dạ dày lan dần xuống vùng hang vị và môn vị. Sự co bóp này nghiền nhỏ các mẩu thức ăn cứng, khuấy đảo và nhũ hóa chúng hòa trộn hoàn toàn với dịch vị để tạo thành vị trấp dạng lỏng sền sệt.

Khi các hạt thức ăn đã được nghiền đạt kích thước dưới hai milimét, môn vị sẽ mở hé từng đợt để tống đẩy vị trấp từng chút một xuống tá tràng. Quá trình làm rỗng dạ dày này diễn ra có kiểm soát, thường kéo dài từ hai đến bốn giờ tùy thuộc vào lượng chất béo, protein hoặc tinh bột trong bữa ăn.

Chức năng bài tiết dịch vị và phân giải hóa học

Song song với hoạt động cơ học, dạ dày thực hiện quá trình tiêu hóa hóa học nhờ dịch vị được tiết ra hàng ngày từ các tuyến ở niêm mạc:

Axit clohydric do tế bào viền bài tiết giúp duy trì độ pH trong lòng dạ dày ở mức rất thấp từ một phẩy năm đến hai phẩy năm. Môi trường axit này có tác dụng tiêu diệt phần lớn vi sinh vật đi theo thức ăn, làm biến tính protein và kích hoạt tiền men pepsinogen thành enzym pepsin hoạt động.

Enzym pepsin đảm nhiệm vai trò cắt nhỏ các chuỗi protein phức tạp thành các đoạn peptide ngắn hơn để ruột non tiếp tục phân giải. Bên cạnh đó, tế bào viền còn tiết ra yếu tố nội tại, một loại glycoprotein bắt buộc phải có để gắn kết và giúp cơ thể hấp thu vitamin B12 tại đoạn cuối hồi tràng.

Để bảo vệ thành dạ dày trước sự phá hủy của axit và men tiêu đạm, các tế bào biểu mô bề mặt liên tục tiết ra lớp chất nhầy giàu ion bicacbonat tạo nên hàng rào bảo vệ trung hòa axit ngay trên bề mặt mô.

Chức năng hấp thu và cơ chế bảo vệ tự nhiên của dạ dày

Mặc dù không phải là cơ quan hấp thu chính của hệ tiêu hóa như ruột non, dạ dày vẫn có khả năng hấp thu trực tiếp một số chất có trọng lượng phân tử nhỏ và tính tan trong chất béo cao qua lớp niêm mạc. Điển hình là nước, một số khoáng chất, cồn từ đồ uống có cồn và một số hoạt chất thuốc như aspirin có thể ngấm trực tiếp vào hệ tuần hoàn tại đây.

Để duy trì trạng thái khỏe mạnh, thành dạ dày luôn có sự cân bằng giữa yếu tố tấn công như axit, pepsin và yếu tố bảo vệ gồm chất nhầy, dòng máu nuôi dưỡng dồi dào cùng khả năng tái sinh tế bào niêm mạc nhanh chóng. Khi các yếu tố tấn công vượt trội hoặc hàng rào bảo vệ bị suy yếu do nhiễm vi khuẩn Helicobacter pylori, căng thẳng thần kinh kéo dài hoặc lạm dụng các thuốc giảm đau kháng viêm, niêm mạc dạ dày sẽ dễ bị viêm, loét hoặc trợt nông.

Lưu ý an toàn

Thông tin về cấu tạo và chức năng dạ dày mang tính chất phổ biến kiến thức giải phẫu học cơ bản, không thay thế cho chẩn đoán y khoa chuyên sâu. Cấu trúc thành dạ dày rất nhạy cảm với các loại hóa chất, bia rượu và thuốc chống viêm không steroid nếu dùng không đúng chỉ định. Khi nhận thấy các biểu hiện bất thường như đau thượng vị dai dẳng, ợ chua kéo dài, đầy bụng khó tiêu, nôn ói hoặc sụt cân không rõ nguyên nhân, người bệnh nên đến cơ sở y tế có chuyên khoa tiêu hóa để được thăm khám và nội soi dạ dày kịp thời.

Tóm tắt

Dạ dày là cơ quan tiêu hóa có cấu trúc năm lớp hoàn chỉnh, đảm đương đồng thời các nhiệm vụ co bóp, nhào trộn, tiết dịch vị và bảo vệ cơ thể trước tác động axit. Việc hiểu rõ cấu tạo này giúp mỗi người xây dựng thói quen ăn uống khoa học, hạn chế các chất kích thích và chủ động bảo vệ hàng rào niêm mạc đường tiêu hóa luôn khỏe mạnh.