Xử trí ngộ độc ivermectin và các biểu hiện cảnh báo cần biết

Ngộ độc ivermectin là gì?

Ivermectin là một hoạt chất thuộc nhóm thuốc chống ký sinh trùng, được phê duyệt để điều trị một số bệnh lý cụ thể ở người như nhiễm giun chỉ Onchocerca, nhiễm giun lươn đường ruột và ký sinh trùng ngoài da như ghẻ dưới sự giám sát chặt chẽ của bác sĩ chuyên khoa. Hoạt chất này hoạt động bằng cách gắn chọn lọc vào các kênh ion chloride có cổng glutamate ở tế bào thần kinh và cơ của ký sinh trùng, khiến chúng bị tê liệt và chết đi.

Ở liều điều trị thông thường dành cho người, ivermectin ít đi qua hàng rào máu não nên mức độ an toàn tương đối ổn định. Tuy nhiên, khi lượng thuốc vượt quá ngưỡng dung nạp cho phép, hoạt chất có thể vượt qua hàng rào bảo vệ này và tác động lên các thụ thể GABA trong hệ thần kinh trung ương của con người. Tình trạng quá liều sẽ dẫn đến ức chế dẫn truyền thần kinh quá mức, gây ra hàng loạt triệu chứng nhiễm độc từ nhẹ đến đe dọa trực tiếp tính mạng nếu không được can thiệp y tế đúng cách.

Biểu hiện lâm sàng khi bị ngộ độc ivermectin

Các triệu chứng ngộ độc ivermectin thường xuất hiện từ vài giờ sau khi uống hoặc tiếp xúc quá mức với hoạt chất. Ở mức độ nhẹ và trung bình, người bệnh thường gặp các rối loạn tiêu hóa như buồn nôn liên tục, nôn mửa dữ dội, đau thắt vùng bụng và tiêu chảy nhiều lần. Đi kèm với đó là phản ứng trên da như ngứa ngáy dữ dội, phát ban đỏ rải rác hoặc phù nề quanh mí mắt và mặt.

Khi nồng độ thuốc trong máu đạt ngưỡng độc hại cao hơn, hoạt chất sẽ tác động trực tiếp lên hệ thần kinh trung ương. Người bệnh có biểu hiện chóng mặt, hoa mắt, mất thăng bằng, đi đứng lảo đảo và run rẩy tay chân. Thị lực có thể bị suy giảm rõ rệt, nhìn mờ hoặc nhìn đôi. Nếu không được phát hiện sớm, tình trạng này có thể chuyển biến nhanh sang lơ mơ, mất phương hướng không gian, suy giảm nhận thức hoặc rơi vào trạng thái ngủ lịm khó đánh thức.

Biến chứng nguy hiểm ở mức độ ngộ độc nặng

Trong các trường hợp ngộ độc nặng do dùng liều cực cao hoặc hấp thu nhanh, người bệnh đối mặt với những biến chứng thần kinh và tim mạch nguy kịch. Tình trạng co giật toàn thân có thể khởi phát đột ngột, kéo theo rối loạn ý thức sâu và hôn mê. Hoạt chất ivermectin gắn vào các thụ thể truyền dẫn ức chế thần kinh, làm ức chế phản xạ hô hấp tự nhiên, khiến người bệnh thở chậm, thở nông hoặc ngừng thở hoàn toàn.

Bên cạnh nguy cơ suy hô hấp cấp, tụt huyết áp nghiêm trọng là một biến chứng nguy hiểm khác thường gặp ở ca ngộ độc nặng. Huyết áp tụt nhanh khiến các cơ quan quan trọng như não, tim và thận rơi vào tình trạng thiếu máu nuôi dưỡng trầm trọng. Nếu chậm trễ trong can thiệp hồi sức cấp cứu, người bệnh có nguy cơ tổn thương đa tạng vĩnh viễn hoặc tử vong do sốc tuần hoàn và suy hô hấp.

Những nguyên nhân thường gặp dẫn tới quá liều ivermectin

Nguyên nhân phổ biến dẫn đến tình trạng ngộ độc ivermectin bắt nguồn từ việc người dân tự ý mua thuốc về uống mà không có sự thăm khám hay kê đơn của bác sĩ. Nhiều người tự ý tăng liều dùng với suy nghĩ dùng nhiều sẽ nhanh hết bệnh, hoặc nghe theo các lời đồn chưa được kiểm chứng khoa học về công dụng của thuốc trong việc phòng ngừa các bệnh truyền nhiễm.

Một nguyên nhân đặc biệt nguy hiểm khác là việc sử dụng nhầm các chế phẩm ivermectin dành cho thú y. Thuốc dùng trong chăn nuôi gia súc, thú cưng thường có hàm lượng hoạt chất cực lớn, công thức bào chế khác biệt và đi kèm các dung محیط tá dược chưa từng được kiểm nghiệm an toàn trên cơ thể người. Khi đưa những chế phẩm này vào cơ thể, lượng hoạt chất nạp vào vượt xa ngưỡng chịu đựng của gan và thận, khiến độc tính bùng phát rất nhanh và trầm trọng.

Các bước xử trí sơ cứu ban đầu và chuyển viện an toàn

Khi phát hiện người bệnh vừa uống quá liều hoặc có biểu hiện nghi ngờ ngộ độc ivermectin, người xung quanh cần nhanh chóng gọi cấp cứu hoặc chuẩn bị phương tiện đưa bệnh nhân đến bệnh viện gần nhất. Trong lúc chờ hỗ trợ y tế, cần giữ cho người bệnh ở tư thế nằm nghiêng an toàn nếu họ đang lơ mơ, nhằm ngăn ngừa nguy cơ dị vật hoặc dịch nôn tràn vào đường thở.

Không được tự ý cho người bệnh uống các loại nước chanh, nước đường, thuốc dân gian hay tìm cách gây nôn cưỡng bức tại nhà, đặc biệt khi họ đang mất tỉnh táo hoặc co giật. Hãy thu gom ngay vỏ hộp thuốc, vỉ thuốc, chai lọ chứa sản phẩm nghi ngờ hoặc dịch nôn nếu có để mang theo đến cơ sở y tế. Những thông tin này giúp các bác sĩ cấp cứu nhanh chóng định danh được hoạt chất, hàm lượng và đưa ra phác đồ hồi sức giải độc thích hợp nhất.

Lưu ý an toàn

Thông tin trong bài viết chỉ mang tính chất giáo dục y khoa cộng đồng, không thay thế cho việc chẩn đoán hay điều trị y tế chuyên sâu. Không bao giờ tự ý điều trị ngộ độc tại nhà bằng các mẹo dân gian. Khi có bất kỳ nghi ngờ nào về việc quá liều ivermectin, người bệnh cần được thăm khám trực tiếp tại cơ sở y tế có chuyên khoa chống độc.

Tóm tắt

Ngộ độc ivermectin là tình huống y khoa nguy hiểm nhưng hoàn toàn có thể phòng tránh được nếu tuân thủ chỉ định dùng thuốc. Người bệnh tuyệt đối không tự ý mua, tự tăng liều hoặc dùng chế phẩm thú y cho người. Khi xuất hiện các dấu hiệu bất thường nghi ngờ do quá liều, việc đến ngay cơ sở y tế là biện pháp an toàn nhất để bảo vệ sức khỏe và tính mạng.