Xét nghiệm virus dại thực hiện thế nào và cách phòng ngừa bệnh dại
Nội dung chỉ cung cấp thông tin tham khảo, không thay thế chẩn đoán, khám hoặc điều trị của người hành nghề y tế. Không tự ý dùng, ngừng hoặc thay đổi thuốc dựa trên bài viết.
Bệnh dại là bệnh truyền nhiễm cấp tính nguy hiểm do virus dại gây ra, lây truyền chủ yếu qua vết cào hoặc cắn của động vật mang mầm bệnh. Nhiều người băn khoăn liệu có thể xét nghiệm máu ngay sau khi bị cắn để biết mình có nhiễm virus dại hay không. Trên thực tế, hiện nay không có xét nghiệm thông thường nào phát hiện được virus dại trong thời gian ủ bệnh trước khi xuất hiện triệu chứng lâm sàng.
Khi các triệu chứng thần kinh hoặc co thắt cơ xuất hiện, bệnh dại đã tiến triển đến giai đoạn toàn phát với tỷ lệ tử vong gần như tuyệt đối. Vì vậy, thay vì chờ đợi kết quả xét nghiệm, việc xử trí vết thương tại chỗ và đến ngay cơ sở y tế để tiêm phòng là biện pháp bắt buộc để ngăn chặn mầm bệnh xâm nhập vào hệ thần kinh trung ương.
Xét nghiệm virus dại là gì?
Bệnh dại do virus thuộc họ Rhabdoviridae gây tổn thương nghiêm trọng hệ thần kinh trung ương của người và động vật có vú máu nóng. Sau khi xâm nhập qua da bị tổn thương, virus di chuyển dọc theo dây thần kinh ngoại biên về tủy sống và não bộ. Trong suốt giai đoạn ủ bệnh kéo dài từ vài tuần đến vài tháng, virus ẩn nấp sâu bên trong mô thần kinh mà không vào hệ tuần hoàn máu, do đó hệ miễn dịch chưa kịp sản sinh kháng thể tự nhiên ở mức nhận biết được. Điều này lý giải tại sao việc xét nghiệm virus dại ở người ngay sau phơi nhiễm hầu như không thể thực hiện như các bệnh truyền nhiễm khác. Mọi can thiệp y tế phòng ngừa cần được tiến hành khẩn cấp trong giai đoạn vàng này, trước khi virus chạm đến hệ thần kinh trung ương.
Xét nghiệm virus dại ở người được thực hiện khi nào và bằng cách nào
Xét nghiệm chẩn đoán virus dại ở người chủ yếu được chỉ định khi người bệnh đã xuất hiện các dấu hiệu lâm sàng nghi ngờ hoặc dùng trong giám sát dịch tễ tử vong. Các phương pháp xét nghiệm chuyên sâu hiện nay bao gồm kỹ thuật phản ứng chuỗi polymerase phiên mã ngược RT-PCR để tìm vật liệu di truyền của virus trong mẫu nước bọt, dịch não tủy hoặc sinh thiết da vùng gáy có chứa nang lông và dây thần kinh. Ngoài ra, kỹ thuật kháng thể huỳnh quang trực tiếp FAT cũng có thể được áp dụng trên mẫu mô sinh thiết. Xét nghiệm kháng thể trong huyết thanh hoặc dịch não tủy chỉ có giá trị ở những người chưa từng tiêm phòng trước đó. Tuy nhiên, các kỹ thuật này đòi hỏi phòng xét nghiệm đạt tiêu chuẩn an toàn sinh học cao và kết quả âm tính trong giai đoạn sớm vẫn không loại trừ hoàn toàn khả năng nhiễm bệnh. Do tính chất cấp bách, bác sĩ không bao giờ đợi xét nghiệm để quyết định tiêm phòng sau phơi nhiễm.
Quy trình xét nghiệm và theo dõi động vật nghi mắc bệnh dại
Đối với động vật nghi ngờ truyền bệnh như chó hoặc mèo, việc chẩn đoán xác định thường dựa trên xét nghiệm kháng thể huỳnh quang trực tiếp trên mẫu mô não sau khi con vật chết. Đây là tiêu chuẩn vàng để khẳng định sự hiện diện của kháng nguyên virus dại trong hệ thần kinh của động vật. Nếu con vật cắn người vẫn còn sống và khỏe mạnh tại thời điểm xảy ra sự cố, biện pháp theo dõi cách ly trong vòng mười đến mười bốn ngày được khuyến cáo áp dụng. Trong thời gian này, nếu con vật vẫn sống bình thường, không biểu hiện triệu chứng dại thì nguy cơ truyền virus tại thời điểm cắn là không có. Ngược lại, nếu động vật phát bệnh, biến mất hoặc chết không rõ nguyên nhân, quy trình dự phòng sau phơi nhiễm cho nạn nhân cần được triển khai toàn diện và khẩn cấp. Việc theo dõi động vật phải đảm bảo an toàn tuyệt đối, tránh nguy cơ bị cắn thêm hoặc làm hư hại mẫu mô não cần xét nghiệm.
Khả năng điều trị y khoa khi bệnh dại đã khởi phát
Một khi virus dại đã di chuyển lên não và người bệnh bắt đầu xuất hiện các triệu chứng lâm sàng như sợ nước, sợ gió, kích động hoặc liệt tiến triển, bệnh dại hiện chưa có phương pháp điều trị đặc hiệu nào mang lại hiệu quả cứu sống ổn định. Y học hiện đại chủ yếu áp dụng các biện pháp chăm sóc giảm nhẹ và điều trị hỗ trợ nhằm giảm thiểu đau đớn, kiểm soát triệu chứng co giật và kích động cho người bệnh. Bệnh nhân thường được cách ly tại phòng yên tĩnh, giảm ánh sáng và tiếng ồn để tránh kích hoạt các cơn co thắt cơ hoành và thanh quản nghiêm trọng. Các can thiệp an thần sâu hoặc thở máy có thể được cân nhắc tùy tình trạng lâm sàng nhưng tiên lượng nhìn chung vẫn cực kỳ dè dặt. Chính vì sự bất lực của các phương pháp điều trị ở giai đoạn muộn, y khoa luôn nhấn mạnh nguyên tắc phòng ngừa chủ động và xử trí dự phòng sớm là con đường duy nhất để bảo toàn mạng sống.
Xử trí vết thương ban đầu và tiêm phòng sau phơi nhiễm
Biện pháp phòng ngừa sau phơi nhiễm PEP mang tính quyết định sự sống còn của người bị động vật cào cắn. Ngay sau sự cố, vết thương cần được rửa ngay lập tức dưới vòi nước chảy liên tục cùng với xà phòng trong tối thiểu mười lăm phút để loại bỏ tối đa lượng virus tại chỗ. Sau đó, sát trùng vết thương bằng cồn y tế hoặc dung dịch sát khuẩn povidone iodine, chú ý không băng kín hay khâu kín miệng vết thương trừ trường hợp đặc biệt. Sau bước sơ cứu, người bị cắn cần đến ngay cơ sở y tế dự phòng để được bác sĩ đánh giá mức độ phơi nhiễm theo phân độ chuyên môn. Tùy thuộc vào vị trí, độ sâu vết thương và tình trạng con vật, phác đồ điều trị có thể bao gồm tiêm vắc xin phòng dại thế hệ mới kết hợp cùng huyết thanh kháng dại để trung hòa virus tại chỗ trước khi cơ thể tự sản sinh kháng thể bảo vệ.
Biện pháp phòng ngừa bệnh dại chủ động trong cộng đồng
Phòng ngừa chủ động là giải pháp căn cơ nhất để đẩy lùi nguy cơ bệnh dại trong toàn xã hội. Biện pháp quan trọng hàng đầu là tiêm phòng vắc xin dại định kỳ đầy đủ cho toàn bộ đàn chó, mèo nuôi trong gia đình theo đúng lịch của cơ quan thú y địa phương. Chủ nuôi cần tuân thủ nghiêm ngặt việc xích, nhốt hoặc đeo rọ mõm cho vật nuôi khi ra nơi công cộng để tránh gây thương tích cho người xung quanh. Đối với những người có nguy cơ phơi nhiễm cao do tính chất công việc như bác sĩ thú y, nhân viên kiểm lâm, người làm việc trong phòng thí nghiệm virus dại hoặc người thường xuyên tiếp xúc với động vật hoang dã, việc tiêm phòng vắc xin dại dự phòng trước phơi nhiễm là hết sức cần thiết. Đồng thời, giáo dục trẻ em không trêu chọc động vật lạ và luôn báo ngay cho người lớn khi bị cào cắn cũng đóng vai trò then chốt trong giảm thiểu rủi ro.
Lưu ý an toàn
Thông tin trong bài viết mang tính chất giáo dục sức khỏe và phổ biến kiến thức y khoa, không thay thế cho việc chẩn đoán hay điều trị y tế trực tiếp. Người bị động vật cào, cắn hoặc liếm vào vùng da tổn thương tuyệt đối không được tự ý điều trị bằng các bài thuốc dân gian, đắp lá, lấy nọc dại hoặc chờ đợi xét nghiệm mới đi khám. Mọi sự chậm trễ trong việc tiếp cận vắc xin và huyết thanh kháng dại sau phơi nhiễm đều có thể dẫn đến nguy hiểm tính mạng. Luôn tham vấn ý kiến của bác sĩ chuyên khoa hoặc nhân viên y tế dự phòng gần nhất.
Tóm tắt
Bệnh dại là căn bệnh nguy hiểm nhưng hoàn toàn có thể phòng tránh được nếu hành động kịp thời và đúng cách. Việc hiểu rõ giới hạn của xét nghiệm virus dại giúp người dân không chủ quan hay mất thời gian quý báu. Hãy luôn chủ động sơ cứu vết thương đúng chuẩn, tiêm phòng vắc xin theo chỉ định chuyên môn và duy trì tiêm ngừa cho vật nuôi để bảo vệ an toàn cho bản thân và cộng đồng.
Nguồn tham khảo
FAQ – Câu hỏi thường gặp
Bị chó cắn có thể xét nghiệm máu ngay để biết nhiễm virus dại không?
Không thể xét nghiệm máu phát hiện virus dại ngay sau khi bị cắn. Trong giai đoạn ủ bệnh, virus dại di chuyển kín đáo dọc theo dây thần kinh mà không vào máu nên xét nghiệm máu thông thường không có giá trị chẩn đoán sớm. Bạn cần đi tiêm phòng ngay theo hướng dẫn y tế.
Vết thương do mèo cào nhẹ có cần tiêm vắc xin phòng dại không?
Có, vết mèo cào dù nhẹ làm trầy xước da vẫn có nguy cơ lây truyền virus dại nếu móng vuốt dính nước bọt chứa mầm bệnh. Bạn cần rửa sạch vết thương dưới vòi nước chảy với xà phòng và đến cơ sở y tế dự phòng để được bác sĩ đánh giá mức độ phơi nhiễm.
Tiêm vắc xin phòng dại hiện nay có gây ảnh hưởng trí nhớ không?
Các loại vắc xin dại thế hệ mới sản xuất trên công nghệ tế bào hiện đại rất an toàn, có độ tinh chế cao và không gây tổn hại hệ thần kinh như các loại vắc xin thế hệ cũ. Phản ứng phụ thường gặp chỉ là đau nhẹ tại chỗ tiêm hoặc sốt nhẹ thoáng qua.
Nếu con vật cắn người vẫn khỏe mạnh sau mười ngày thì xử trí ra sao?
Nếu con vật cắn người được nhốt theo dõi và vẫn sống hoàn toàn khỏe mạnh sau mười đến mười bốn ngày, điều đó chứng minh tại thời điểm cắn nó không chứa virus dại trong tuyến nước bọt. Bác sĩ có thể cân nhắc việc dừng các mũi tiêm tiếp theo sau phơi nhiễm.
Có nên băng kín hoặc khâu vết thương ngay sau khi bị động vật cắn không?
Không nên khâu kín vết thương bị động vật cắn vì điều này có thể tạo điều kiện cho virus dại và vi khuẩn xâm nhập sâu hơn vào mô cơ thể. Bác sĩ chỉ khâu trong trường hợp vết rách quá lớn để cầm máu hoặc thẩm mỹ, và phải tiêm huyết thanh kháng dại trước.
