Xét nghiệm uốn ván liệu có cần thiết hay không?

Xét nghiệm uốn ván là gì?

Bệnh uốn ván là một bệnh truyền nhiễm cấp tính nguy hiểm do ngoại độc tố của trực khuẩn uốn ván Clostridium tetani gây ra. Bào tử của vi khuẩn uốn ván tồn tại rất phổ biến trong môi trường tự nhiên như đất cát, bụi bẩn, phân gia súc và các bề mặt kim loại bị rỉ sét. Khi da hoặc niêm mạc bị tổn thương, bào tử vi khuẩn xâm nhập vào các mô bị dập nát, thiếu oxy và bắt đầu phát triển thành thể hoạt động, tiết ra độc tố tetanospasmin cực mạnh tấn công hệ thần kinh. Độc tố này ngăn chặn các tín hiệu ức chế thần kinh cơ, dẫn đến tình trạng co cứng cơ liên tục và co giật dữ dội. Do cơ chế tác động đặc thù và tính chất cấp tính của bệnh, việc chẩn đoán uốn ván đòi hỏi sự nhạy bén trên lâm sàng chứ không thể phụ thuộc vào các kỹ thuật xét nghiệm thông thường.

Xét nghiệm uốn ván có cần thiết trong chẩn đoán không

Trong thực hành y khoa, không có xét nghiệm vi sinh hay sinh hóa nào được áp dụng thường quy để chẩn đoán xác định nhanh bệnh uốn ván. Trực khuẩn Clostridium tetani phát triển trong điều kiện kỵ khí sâu bên trong mô hoại tử, việc lấy mẫu và nuôi cấy vi khuẩn uốn ván rất khó khăn và tỷ lệ dương tính rất thấp. Hơn nữa, việc nuôi cấy vi khuẩn đòi hỏi thời gian kéo dài nhiều ngày, trong khi độc tố uốn ván tác động rất nhanh lên hệ thần kinh trung ương.

Xét nghiệm định lượng kháng thể kháng độc tố uốn ván trong máu có thể thực hiện trong các nghiên cứu dịch tễ hoặc đánh giá tình trạng miễn dịch của cơ thể, nhưng xét nghiệm này không có giá trị quyết định trong xử trí cấp cứu ca bệnh nghi ngờ uốn ván. Do đó, việc chờ đợi kết quả xét nghiệm để đưa ra quyết định can thiệp là hoàn toàn không phù hợp và có thể làm lỡ thời điểm vàng bảo vệ người bệnh.

Cách bác sĩ chẩn đoán uốn ván trên lâm sàng

Do xét nghiệm uốn ván không đóng vai trò chẩn đoán tức thì, các bác sĩ chuyên khoa truyền nhiễm xác định bệnh uốn ván chủ yếu dựa trên các dấu hiệu lâm sàng đặc trưng cùng với tiền sử chấn thương. Bệnh nhân uốn ván thường xuất hiện tình trạng co cứng cơ hàm khiến khó há miệng, cứng cơ mặt tạo nét mặt cười nhăn, tiếp theo là cứng cơ gáy, cơ bụng và co giật toàn thân khi có kích thích ánh sáng hoặc tiếng động.

Bác sĩ cũng khai thác kỹ hoàn cảnh xuất hiện vết thương hở, vết thương giẫm phải đinh gỉ sét, cành cây, trầy xước dính bùn đất hoặc vết cắn của động vật. Đồng thời, tiền sử tiêm chủng vaccine uốn ván của người bệnh trong vòng năm đến mười năm gần nhất là căn cứ quan trọng để phân loại nguy cơ và lập phác đồ theo dõi.

Xử trí vết thương đúng cách thay vì chờ xét nghiệm

Thay vì tìm kiếm xét nghiệm uốn ván, việc xử trí vết thương ban đầu đúng cách đóng vai trò sống còn trong việc ngăn chặn bào tử vi khuẩn uốn ván phát triển. Ngay sau khi bị thương, người bệnh cần rửa sạch vết thương dưới vòi nước chảy bằng xà phòng hoặc dung dịch sát khuẩn y tế để loại bỏ tối đa đất cát, dị vật và vi khuẩn.

Không nên tự ý đắp các loại lá cây, thuốc bột không rõ nguồn gốc hoặc bịt kín vết thương quá chặt vì môi trường thiếu oxy sẽ tạo điều kiện thuận lợi cho vi khuẩn uốn ván kỵ khí nhân lên và tiết độc tố. Sau các bước sơ cứu cơ bản, người bệnh cần đến cơ sở y tế gần nhất để nhân viên y tế làm sạch sâu, cắt lọc mô hoại tử nếu cần thiết.

Chỉ định tiêm phòng uốn ván và huyết thanh kháng độc tố

Biện pháp bảo vệ chủ động và hiệu quả nhất đối với bệnh uốn ván là dự phòng bằng vaccine giải độc tố uốn ván và huyết thanh kháng độc tố uốn ván. Sau khi đánh giá tình trạng vết thương và lịch sử tiêm chủng, bác sĩ sẽ chỉ định loại sinh phẩm y tế phù hợp.

Đối với người chưa tiêm đủ liều vaccine cơ bản hoặc không nhớ rõ lịch tiêm, bác sĩ có thể chỉ định tiêm huyết thanh kháng độc tố uốn ván để tạo miễn dịch thụ động ngay lập tức, kết hợp với tiêm vaccine uốn ván để kích thích cơ thể sinh kháng thể chủ động lâu dài. Những người đã tiêm đủ liều nhưng mũi tiêm cuối cách đây trên năm đến mười năm cũng có thể cần tiêm thêm một mũi nhắc lại để đảm bảo nồng độ kháng thể bảo vệ.

Lưu ý an toàn

Thông tin trong bài viết mang tính chất phổ biến kiến thức y khoa, không thay thế cho việc thăm khám và chỉ định chuyên môn từ bác sĩ. Người bệnh tuyệt đối không tự chẩn đoán, không trì hoãn đến bệnh viện để chờ xét nghiệm và không tự ý dùng thuốc hay đắp lá vào vết thương hở. Khi có tổn thương nghi ngờ, cần liên hệ ngay cơ sở y tế để được xử trí an toàn.

Tóm tắt

Chẩn đoán bệnh uốn ván chủ yếu dựa vào đánh giá lâm sàng và tiền sử vết thương thay vì chờ đợi xét nghiệm uốn ván. Khi gặp chấn thương rách da hoặc vết thương hở có nguy cơ nhiễm trùng, người bệnh cần đến ngay cơ sở y tế để được xử trí rửa vết thương, tiêm phòng uốn ván hoặc dùng huyết thanh kháng độc tố kịp thời.