Xét nghiệm máu sởi có chẩn đoán chính xác bệnh sởi không?
Nội dung chỉ cung cấp thông tin tham khảo, không thay thế chẩn đoán, khám hoặc điều trị của người hành nghề y tế. Không tự ý dùng, ngừng hoặc thay đổi thuốc dựa trên bài viết.
Xét nghiệm máu tìm kháng thể là một trong những phương pháp có giá trị hàng đầu giúp khẳng định chẩn đoán bệnh sởi. Tuy nhiên, độ chính xác của xét nghiệm phụ thuộc rất lớn vào thời điểm lấy mẫu bệnh phẩm sau khi khởi phát ban hoặc triệu chứng sốt.
Nếu lấy mẫu máu quá sớm trong những ngày đầu khi cơ thể chưa kịp sản sinh đủ lượng kháng thể đặc hiệu, kết quả xét nghiệm có thể cho ra âm tính giả. Do đó, việc xét nghiệm máu thường được bác sĩ chỉ định phối hợp cùng đánh giá triệu chứng lâm sàng và yếu tố dịch tễ để đưa ra kết luận chuẩn xác nhất.
Xét nghiệm máu sởi là gì?
Xét nghiệm máu sởi chủ yếu là xét nghiệm huyết thanh học nhằm tìm kiếm các kháng thể đặc hiệu kháng lại virus sởi, bao gồm kháng thể IgM và IgG. Kháng thể IgM xuất hiện sớm sau khi người bệnh phát ban và là dấu hiệu chỉ điểm cho tình trạng nhiễm virus cấp tính. Trong khi đó, kháng thể IgG xuất hiện muộn hơn, tồn tại lâu dài trong huyết thanh và phản ánh tình trạng miễn dịch của cơ thể sau khi đã từng mắc sởi hoặc sau khi tiêm vaccine phòng bệnh sởi. Phương pháp này đóng vai trò quan trọng trong việc phân biệt bệnh sởi với các bệnh lý phát ban khác như rubella, sốt xuất huyết hay phát ban do enterovirus, đặc biệt ở những trường hợp triệu chứng lâm sàng không điển hình hoặc trên cơ địa người suy giảm miễn dịch.
Độ chính xác của xét nghiệm máu trong chẩn đoán sởi
Xét nghiệm huyết thanh học phát hiện kháng thể IgM kháng sởi bằng kỹ thuật miễn dịch gắn enzym ELISA có độ nhạy và độ đặc hiệu rất cao, thường đạt trên chín mươi phần trăm khi được thực hiện đúng quy trình kỹ thuật. Mặc dù vậy, độ chuẩn xác này bị chi phối trực tiếp bởi thời điểm thu thập mẫu máu. Trong ba ngày đầu tiên kể từ khi phát ban, lượng kháng thể IgM trong máu có thể chưa đạt ngưỡng phát hiện của xét nghiệm, dẫn đến nguy cơ âm tính giả. Sau thời điểm này, nồng độ IgM tăng nhanh và đạt đỉnh sau khoảng một đến hai tuần, giúp kết quả chẩn đoán đạt độ tin cậy tối ưu. Do đó, bác sĩ thường không chỉ dựa đơn thuần vào kết quả của một mẫu máu ở giai đoạn quá sớm mà cần kết hợp đối chiếu với các biểu hiện điển hình như sốt cao, viêm long đường hô hấp, viêm kết mạc mắt và tiến triển của các nốt ban sởi trên da.
Ý nghĩa của chỉ số kháng thể IgM và IgG sởi
Khi nhận kết quả xét nghiệm máu sởi, hai chỉ số quan trọng nhất cần được phân tích là kháng thể IgM và IgG. Kháng thể IgM dương tính cho thấy người bệnh đang trong giai đoạn nhiễm virus sởi cấp tính gần đây hoặc cơ thể vừa mới tiếp nhận kích thích miễn dịch. Ngược lại, nếu kháng thể IgM âm tính nhưng triệu chứng lâm sàng nghi ngờ rất cao và mẫu máu được lấy trước ngày thứ tư sau phát ban, bác sĩ có thể chỉ định lấy mẫu máu thứ hai sau đó vài ngày để kiểm tra lại nồng độ kháng thể. Kháng thể IgG dương tính đơn thuần phản ánh người bệnh đã có kháng thể bảo vệ, có thể do tiền sử đã từng mắc bệnh sởi trước đây hoặc đã được tiêm chủng vaccine phòng ngừa đầy đủ. Để khẳng định nhiễm trùng cấp trong một số trường hợp nghi ngờ, bác sĩ có thể so sánh hiệu giá kháng thể IgG giữa hai mẫu máu ở giai đoạn cấp và giai đoạn hồi phục nhằm tìm kiếm sự gia tăng nồng độ từ bốn lần trở lên.
Thời điểm lấy máu xét nghiệm sởi mang lại kết quả tin cậy nhất
Thời điểm lấy mẫu máu đóng vai trò quyết định đến độ chính xác của xét nghiệm chẩn đoán sởi. Theo khuyến cáo y khoa, mẫu máu để tìm kháng thể IgM nên được thu thập từ ngày thứ ba hoặc thứ tư sau khi ban sởi bắt đầu xuất hiện trên da và kéo dài cho đến khoảng ngày thứ hai mươi tám của bệnh. Nếu thực hiện xét nghiệm trong vòng bảy mươi hai giờ đầu sau phát ban, tỷ lệ âm tính giả có thể lên tới hai mươi đến ba mươi phần trăm do hệ miễn dịch chưa kịp sản xuất đủ lượng kháng thể. Trong trường hợp cần chẩn đoán xác định rất sớm khi người bệnh mới sốt và chưa xuất hiện kháng thể trong máu, các cơ sở y tế có thể phối hợp thêm phương pháp xét nghiệm sinh học phân tử realtime RT-PCR từ dịch tỵ hầu hoặc nước tiểu để tìm trực tiếp vật liệu di truyền của virus sởi, thay vì chỉ trông đợi vào xét nghiệm huyết thanh học.
Các yếu tố có thể ảnh hưởng đến kết quả xét nghiệm máu sởi
Kết quả xét nghiệm máu sởi có thể bị ảnh hưởng bởi một số yếu tố sinh học và kỹ thuật cần được nhân viên y tế cân nhắc kỹ lưỡng. Tình trạng phản ứng chéo huyết thanh giữa các loại virus khác nhau hoặc sự hiện diện của yếu tố dạng thấp trong máu người bệnh có thể dẫn đến hiện tượng dương tính giả với kháng thể IgM. Bên cạnh đó, việc người bệnh đã tiêm vaccine sởi trong vòng vài tuần trước khi xét nghiệm cũng có thể kích thích sản sinh kháng thể IgM, khiến việc phân biệt giữa nhiễm virus tự nhiên và đáp ứng sau tiêm chủng cần thêm thông tin dịch tễ học chi tiết. Đối với những người bệnh bị suy giảm miễn dịch nghiêm trọng hoặc đang sử dụng các thuốc ức chế miễn dịch, cơ thể có thể không tạo đủ kháng thể đáp ứng bình thường, làm cho kết quả xét nghiệm kháng thể bị âm tính dù thực tế đang nhiễm virus.
Quy trình theo dõi và xử trí y tế khi nghi ngờ mắc sởi
Khi có các dấu hiệu nghi ngờ mắc sởi như sốt cao liên tục, mắt đỏ chảy nước mắt, chảy nước mũi, ho khan và bắt đầu nổi ban từ vùng chân tóc lan dần xuống thân mình, người bệnh cần đến ngay cơ sở y tế để được thăm khám. Bác sĩ chuyên khoa truyền nhiễm sẽ chỉ định xét nghiệm máu vào thời điểm thích hợp và hướng dẫn các biện pháp cách ly y tế nhằm tránh lây lan cho gia đình và cộng đồng. Bệnh sởi do virus gây ra nên không có thuốc kháng sinh điều trị đặc hiệu; các biện pháp chủ yếu tập trung vào hạ sốt, bù nước điện giải, chăm sóc dinh dưỡng và bổ sung vitamin A theo phác đồ y khoa để giảm thiểu nguy cơ biến chứng nguy hiểm như viêm phổi, viêm tai giữa hoặc viêm não.
Bảng phân tích ý nghĩa các chỉ số kháng thể trong xét nghiệm sởi
| Chỉ số xét nghiệm | Kết quả | Ý nghĩa lâm sàng thường gặp |
|---|---|---|
| Kháng thể IgM | Dương tính | Gợi ý tình trạng nhiễm virus sởi cấp tính gần đây |
| Kháng thể IgM | Âm tính | Chưa phát hiện kháng thể cấp tính; có thể do chưa nhiễm hoặc lấy máu quá sớm |
| Kháng thể IgG | Dương tính | Đã có miễn dịch bảo vệ do từng mắc bệnh trước đây hoặc đã tiêm vaccine |
| Kháng thể IgG | Âm tính | Chưa có miễn dịch bảo vệ với virus sởi, có nguy cơ nhiễm bệnh khi tiếp xúc nguồn lây |
Lưu ý an toàn
Thông tin trong bài viết mang tính chất tham khảo kiến thức y khoa phổ quát và không thể thay thế cho việc chẩn đoán trực tiếp từ bác sĩ chuyên khoa truyền nhiễm. Người bệnh tuyệt đối không tự ý mua và sử dụng thuốc kháng sinh hay các loại thuốc ức chế miễn dịch khi nghi ngờ mắc bệnh sởi. Kết quả xét nghiệm máu phải luôn được nhân viên y tế có chuyên môn đọc và phân tích trong bối cảnh lâm sàng thực tế, yếu tố dịch tễ và tiền sử tiêm chủng của từng cá nhân.
Tóm tắt
Tóm lại, xét nghiệm máu là phương pháp có giá trị chẩn đoán cao đối với bệnh sởi khi được thực hiện đúng thời điểm sau phát ban. Việc kết hợp chặt chẽ giữa xét nghiệm kháng thể, biểu hiện lâm sàng và tư vấn của bác sĩ là chìa khóa giúp phát hiện bệnh chính xác, từ đó có kế hoạch chăm sóc và cách ly kịp thời nhằm bảo vệ sức khỏe người bệnh cũng như cộng đồng.
Nguồn tham khảo
- INPLASY – International Platform of Registered Systematic Review Protocols: Accuracy of rapid IgM and IgG Antibody Test for SARS-CoV-2 Infection Diagnosis: a systematic review and meta analysis
- openRxiv: Serology assessment of antibody response to SARS-CoV-2 in patients with COVID-19 by rapid IgM/IgG antibody test
FAQ – Câu hỏi thường gặp
Xét nghiệm máu sởi bao lâu thì có kết quả?
Thời gian trả kết quả xét nghiệm máu sởi thường dao động từ vài giờ đến một ngày làm việc, tùy thuộc vào kỹ thuật phân tích của phòng xét nghiệm và việc cơ sở y tế thực hiện tại chỗ hay gửi mẫu đến phòng xét nghiệm chuyên sâu.
Có cần nhịn ăn trước khi lấy máu làm xét nghiệm sởi không?
Xét nghiệm tìm kháng thể sởi IgM và IgG nói chung không bắt buộc người bệnh phải nhịn ăn tuyệt đối. Tuy nhiên, nếu bác sĩ chỉ định thực hiện đồng thời các xét nghiệm sinh hóa máu khác, người bệnh nên tuân thủ theo hướng dẫn cụ thể của nhân viên y tế trước khi lấy mẫu.
Kết quả xét nghiệm IgM âm tính có chắc chắn không bị sởi không?
Kết quả IgM âm tính chưa thể loại trừ hoàn toàn bệnh sởi nếu mẫu máu được lấy quá sớm trong ba ngày đầu sau phát ban. Bác sĩ có thể chỉ định lấy mẫu máu thứ hai sau vài ngày hoặc thực hiện thêm xét nghiệm RT-PCR để khẳng định chẩn đoán.
Người đã tiêm vaccine sởi khi xét nghiệm máu sẽ cho kết quả thế nào?
Người đã được tiêm phòng đầy đủ thường có kháng thể IgG dương tính, chứng tỏ cơ thể đã có miễn dịch bảo vệ. Kháng thể IgM thường âm tính, trừ trường hợp người bệnh mới được tiêm vaccine sởi trong khoảng thời gian rất gần trước ngày xét nghiệm.
Trẻ sơ sinh có xét nghiệm kháng thể sởi được không?
Trẻ sơ sinh có thể nhận kháng thể IgG truyền từ mẹ qua nhau thai trong thai kỳ, do đó IgG dương tính chưa chắc phản ánh trẻ tự sinh kháng thể. Để chẩn đoán sởi cấp tính ở trẻ nhỏ, bác sĩ sẽ ưu tiên đánh giá IgM, xét nghiệm RT-PCR và theo dõi triệu chứng thực tế.
