Xét nghiệm lipase máu có ý nghĩa gì và khi nào cần thực hiện

Xét nghiệm lipase máu có ý nghĩa gì và khi nào cần thực hiện?

Lipase là một enzyme tiêu hóa thiết yếu do tuyến tụy sản xuất và bài tiết vào tá tràng để thủy phân các chất béo từ thức ăn thành những phân tử nhỏ hơn mà cơ thể có thể hấp thu được. Trong điều kiện sinh lý bình thường, tế bào tụy chỉ phóng thích một lượng rất nhỏ lipase vào hệ tuần hoàn mạch máu để duy trì nồng độ nền ổn định.

Xét nghiệm lipase máu là phương pháp định lượng nồng độ enzyme này trong huyết thanh hoặc huyết tương thông qua mẫu máu tĩnh mạch. Nhờ tính đặc hiệu cao đối với mô tụy và thời gian tồn tại trong máu kéo dài hơn so với amylase, xét nghiệm lipase được coi là tiêu chuẩn vàng trong chẩn đoán cận lâm sàng đối với các bệnh cảnh viêm tụy cấp tính và hỗ trợ theo dõi điều trị các tổn thương tụy tạng.

Mục đích y khoa của xét nghiệm lipase máu

Lipase là một loại enzyme tiêu hóa do các tế bào nang tuyến tụy tiết ra để phân giải chất béo dạng triglyceride thành acid béo và glycerol trong lòng ruột non. Ở người khỏe mạnh, chỉ một lượng rất nhỏ lipase thoát vào tuần hoàn chung. Khi tuyến tụy gặp tổn thương cấp tính, màng tế bào bị phá vỡ khiến enzyme này giải phóng ồ ạt vào máu.

Mục đích hàng đầu của xét nghiệm lipase là hỗ trợ chẩn đoán xác định hoặc loại trừ viêm tụy cấp ở bệnh nhân có triệu chứng đau bụng cấp. Bên cạnh đó, xét nghiệm còn giúp theo dõi tiến triển hồi phục của tuyến tụy sau can thiệp y khoa, phát hiện biến chứng nang giả tụy, hoặc hỗ trợ đánh giá một số bệnh lý tiêu hóa khác như sỏi mật gây tắc nghẽn ống tụy, viêm tụy mạn tính tái đợt cấp và tắc ruột.

Những trường hợp cần thực hiện xét nghiệm lipase

Bác sĩ thường chỉ định xét nghiệm lipase khi bệnh nhân xuất hiện các dấu hiệu cảnh báo nghi ngờ tổn thương tụy cấp. Điển hình nhất là triệu chứng đau bụng dữ dội khởi phát đột ngột ở vùng thượng vị, cơn đau có thể lan ra sau lưng và tăng lên rõ rệt sau bữa ăn nhiều dầu mỡ hoặc sau khi sử dụng bia rượu.

Ngoài ra, người bệnh có biểu hiện buồn nôn, nôn liên tục không giảm đau bụng, chướng bụng, sốt nhẹ, mạch nhanh hoặc vàng da cũng thường được kiểm tra chỉ số này. Xét nghiệm còn được thực hiện định kỳ ở những người có tiền sử sỏi mật, người bệnh rối loạn mỡ máu nặng có triglyceride tăng cao, bệnh nhân sau can thiệp nội soi mật tụy ngược dòng nhằm tầm soát sớm nguy cơ viêm tụy cấp sau thủ thuật.

Ý nghĩa kết quả nồng độ lipase trong máu

Khoảng tham chiếu bình thường của lipase máu có thể thay đổi nhẹ tùy theo kỹ thuật phân tích và hóa chất của từng phòng xét nghiệm, phổ biến ở mức dưới 60 đơn vị mỗi lít. Trong viêm tụy cấp, nồng độ lipase thường tăng nhanh sau 4 đến 8 giờ kể từ lúc khởi phát đau bụng, đạt đỉnh sau khoảng 24 giờ và có thể duy trì mức cao từ 8 đến 14 ngày.

Nồng độ lipase tăng gấp 3 lần trở lên so với giới hạn trên của mức bình thường có giá trị gợi ý rất cao cho viêm tụy cấp. Một số nguyên nhân khác cũng có thể gây tăng lipase máu ở mức độ nhẹ hoặc trung bình bao gồm suy thận do giảm thải trừ enzyme, tắc ruột, nhồi máu mạc treo, viêm túi mật cấp hoặc sau phẫu thuật can thiệp vùng bụng. Do đó, bác sĩ luôn kết hợp chỉ số lipase với hình ảnh học như siêu âm bụng hay chụp cắt lớp vi tính để đưa ra chẩn đoán chính xác.

Những lưu ý chuẩn bị trước khi xét nghiệm lipase

Để đảm bảo tính chính xác của kết quả xét nghiệm lipase, người bệnh thường được hướng dẫn nhịn ăn hoàn toàn chất rắn trong vòng 8 đến 12 giờ trước thời điểm lấy máu, nhưng vẫn có thể uống nước lọc bình thường để tránh mất nước làm cô đặc máu.

Trước ngày làm xét nghiệm, cần tránh uống rượu bia và hạn chế các món ăn chứa quá nhiều chất béo vì có thể làm tăng lipid máu tạm thời, gây ảnh hưởng đến phản ứng đo quang học của mẫu huyết thanh. Người bệnh nên cung cấp cho nhân viên y tế danh sách các thuốc kê đơn, thực phẩm chức năng hoặc thảo dược đang sử dụng tại nhà để bác sĩ có cơ sở hiệu chỉnh và diễn giải kết quả một cách chuẩn xác nhất.

Lưu ý an toàn

Kết quả xét nghiệm lipase máu đơn độc không thể thay thế cho quá trình thăm khám lâm sàng toàn diện của bác sĩ chuyên khoa tiêu hóa. Mức độ tăng của lipase không phải lúc nào cũng tương quan tuyến tính với mức độ nghiêm trọng hay kích thước tổn thương của tuyến tụy. Người bệnh tuyệt đối không tự ý đọc kết quả để suy đoán bệnh hoặc tự ý dùng thuốc giảm đau, thuốc kháng sinh khi chưa có kết luận và phác đồ từ cơ sở y tế.

Tóm tắt

Xét nghiệm lipase máu là công cụ cận lâm sàng quan trọng giúp phát hiện kịp thời các bất thường tại tuyến tụy. Người bệnh cần tuân thủ hướng dẫn chuẩn bị trước xét nghiệm và trao đổi trực tiếp với bác sĩ điều trị để được giải thích cặn kẽ kết quả trong mối tương quan với tình trạng lâm sàng cụ thể.