Xét nghiệm HIV có thể bị sai kết quả trong những trường hợp nào?

Xét nghiệm HIV có bị sai kết quả không là gì?

Các xét nghiệm HIV hiện đại được thiết kế với độ nhạy và độ đặc hiệu rất cao nhằm nhận diện kháng nguyên p24 hoặc kháng thể kháng virus HIV có trong máu. Mặc dù vậy, không có bất kỳ kỹ thuật xét nghiệm nào đạt độ chính xác tuyệt đối một trăm phần trăm trong mọi hoàn cảnh thực tế.

Trong y khoa, sai số xét nghiệm được phân loại thành hai dạng chính gồm âm tính giả và dương tính giả. Âm tính giả là tình trạng người bệnh thực tế đã nhiễm virus nhưng kết quả xét nghiệm lại cho thấy không phát hiện, phần lớn do nồng độ virus hoặc kháng thể chưa đạt ngưỡng nhận diện của máy móc. Trái lại, dương tính giả xảy ra khi một người không nhiễm virus nhưng xét nghiệm sàng lọc lại cho kết quả có phản ứng, thường do các kháng thể khác gây nhiễu.

Chính vì những yếu tố phức tạp này, một kết quả xét nghiệm sàng lọc ban đầu đơn lẻ không bao giờ được dùng làm kết luận cuối cùng về tình trạng nhiễm HIV của một cá nhân.

Kết quả âm tính giả do thực hiện xét nghiệm trong giai đoạn cửa sổ

Nguyên nhân hàng đầu dẫn đến tình trạng xét nghiệm HIV cho kết quả âm tính giả là việc lấy mẫu diễn ra trong giai đoạn cửa sổ. Đây là khoảng thời gian tính từ thời điểm virus HIV xâm nhập vào cơ thể cho đến khi nồng độ kháng nguyên hoặc kháng thể đạt mức đủ cao để các thiết bị y tế có thể phát hiện được.

Mỗi phương pháp xét nghiệm có khoảng thời gian cửa sổ khác nhau. Các xét nghiệm nhanh tìm kháng thể thông thường cần từ ba đến mười hai tuần để ghi nhận sự hiện diện của kháng thể. Trong khi đó, xét nghiệm thế hệ thứ tư kết hợp tìm đồng thời kháng nguyên p24 và kháng thể có thể rút ngắn thời gian phát hiện xuống khoảng hai đến bốn tuần, và kỹ thuật đo tải lượng virus HIV RNA bằng xét nghiệm PCR có thể phát hiện sớm hơn. Nếu một người làm xét nghiệm quá sớm ngay sau thời điểm có hành vi nguy cơ, cơ thể chưa kịp sản sinh đủ lượng kháng thể, kết quả xét nghiệm sẽ trả về âm tính dù virus đã tồn tại trong máu. Vì lý do này, việc tái kiểm tra sau khoảng thời gian khuyến cáo là nguyên tắc y khoa bắt buộc để khẳng định chắc chắn.

Kết quả dương tính giả do phản ứng chéo sinh học và bệnh lý nền

Dương tính giả là tình trạng một người hoàn toàn không nhiễm virus HIV nhưng kết quả kiểm tra lại báo có phản ứng. Hiện tượng này phần lớn xuất hiện ở các xét nghiệm sàng lọc ban đầu, vốn được thiết kế với độ nhạy tối đa nhằm mục đích không bỏ sót bất kỳ trường hợp nghi ngờ nào trong cộng đồng.

Nguyên nhân gây dương tính giả thường xuất phát từ phản ứng chéo sinh học trong hệ thống miễn dịch. Kháng thể sinh ra từ các bệnh tự miễn như lupus ban đỏ hệ thống, viêm khớp dạng thấp, hoặc tình trạng nhiễm trùng cấp như sốt rét, nhiễm virus Epstein-Barr có thể vô tình gắn kết với các chất thử trong sinh phẩm xét nghiệm. Bên cạnh đó, phụ nữ mang thai nhiều lần hoặc người vừa tiêm một số loại vắc xin gần thời điểm lấy mẫu cũng có thể xuất hiện các kháng thể lạ gây nhiễu kết quả xét nghiệm. Khi nhận kết quả có phản ứng ở bước sàng lọc, mẫu máu bắt buộc phải được chuyển tiếp đến phòng xét nghiệm đạt chuẩn để làm các xét nghiệm khẳng định độc lập.

Sai số kỹ thuật từ quá trình lấy mẫu và bảo quản sinh phẩm

Bên cạnh các yếu tố sinh học tự nhiên từ cơ thể, quy trình thao tác kỹ thuật cũng ảnh hưởng trực tiếp đến tính chính xác của kết quả xét nghiệm HIV. Bất kỳ sai lệch nào trong các khâu lấy mẫu, bảo quản và phân tích đều có thể dẫn đến việc kết luận sai lệch tình trạng sức khỏe của người kiểm tra.

Các sai sót kỹ thuật phổ biến gồm có việc sử dụng que thử hoặc sinh phẩm xét nghiệm đã quá hạn sử dụng, bảo quản sinh phẩm ở nhiệt độ hoặc độ ẩm không đúng tiêu chuẩn quy định của nhà sản xuất. Sai sót từ người thực hiện như lấy lượng mẫu máu không đủ, nhỏ sai thể tích dung dịch đệm, đọc kết quả quá sớm trước thời gian quy định hoặc để quá lâu dẫn đến hiện tượng vạch bốc hơi cũng làm kết quả bị sai lệch. Thêm vào đó, việc nhầm lẫn mã định danh ống nghiệm hoặc nhiễm chéo mẫu bệnh phẩm trong phòng xét nghiệm tuy hiếm gặp nhưng vẫn có nguy cơ xảy ra. Việc thực hiện xét nghiệm tại các cơ sở y tế uy tín có quy trình kiểm chuẩn nghiêm ngặt giúp loại trừ tối đa những rủi ro kỹ thuật này.

Quy trình xét nghiệm khẳng định nhằm bảo đảm độ chính xác tối đa

Để bảo đảm tính chính xác và tránh gây chấn động tâm lý không đáng có cho người bệnh, ngành y tế áp dụng quy trình chẩn đoán nhiễm HIV nhiều giai đoạn vô cùng nghiêm ngặt. Một kết quả có phản ứng từ xét nghiệm test nhanh hay xét nghiệm sàng lọc ban đầu chưa bao giờ được xem là căn cứ để kết luận nhiễm bệnh.

Khi mẫu máu có phản ứng ở bước sàng lọc, cơ sở y tế sẽ tiến hành quy trình xét nghiệm khẳng định theo phác đồ quốc gia. Quy trình này đòi hỏi mẫu máu phải được kiểm tra lại bằng ít nhất ba phương pháp xét nghiệm khác nhau, sử dụng nguyên lý hoạt động và kháng nguyên độc lập để kiểm chứng chéo. Chỉ khi cả ba xét nghiệm đều cho kết quả có phản ứng, cơ quan y tế có thẩm quyền mới được phép cấp giấy chứng nhận dương tính với HIV. Nếu kết quả giữa các xét nghiệm không đồng nhất, trường hợp đó được xếp vào nhóm kết quả không xác định và người bệnh sẽ được hướng dẫn lấy mẫu kiểm tra lại sau hai đến bốn tuần. Chiến lược này giúp hạn chế tối đa nguy cơ chẩn đoán nhầm cho người bệnh.

Lưu ý an toàn

Không tự ý dựa vào kết quả test nhanh tại nhà để đưa ra kết luận sau cùng về tình trạng nhiễm virus HIV của bản thân hay bạn tình. Khi nhận kết quả có phản ứng hoặc nghi ngờ, cần đến ngay cơ sở y tế chuyên khoa để làm xét nghiệm khẳng định theo quy trình chuẩn. Tuyệt đối không tự ý mua và sử dụng thuốc kháng virus khi chưa có chẩn đoán chính thức từ bác sĩ. Mọi can thiệp y khoa đều cần được tư vấn và chỉ định trực tiếp bởi nhân viên y tế có chuyên môn.

Tóm tắt

Xét nghiệm HIV hoàn toàn có thể xảy ra sai lệch do giai đoạn cửa sổ, phản ứng chéo sinh học hoặc lỗi thao tác kỹ thuật. Việc nắm rõ giới hạn của từng phương pháp xét nghiệm và tuân thủ đúng quy trình xét nghiệm khẳng định độc lập tại các cơ sở y tế uy tín sẽ giúp người bệnh loại bỏ lo lắng không đáng có và nhận được kết quả chẩn đoán chính xác nhất.