Xét nghiệm dị ứng da: Phân loại, quy trình thực hiện và những lưu ý cần biết

Xét nghiệm dị ứng da là gì?

Xét nghiệm dị ứng da là kỹ thuật đưa một lượng rất nhỏ chất nghi ngờ gây dị ứng tiếp xúc trực tiếp với da của người bệnh nhằm quan sát phản ứng miễn dịch tại chỗ. Cơ chế sinh học dựa trên sự tương tác giữa dị nguyên thử nghiệm với các kháng thể dị ứng, chủ yếu là kháng thể Immunoglobulin E hoặc các tế bào lympho T nhạy cảm trên bề mặt tế bào mast ở mô da.

Nếu người bệnh thực sự mẫn cảm với chất thử, cơ thể sẽ giải phóng các chất trung gian hóa học như histamin, dẫn đến các phản ứng viêm cục bộ biểu hiện bằng nốt sẩn đỏ, phù nề nhẹ hoặc ngứa rát tại vị trí thử nghiệm. Kỹ thuật này thường được chỉ định cho những người có biểu hiện viêm mũi dị ứng, hen suyễn, viêm kết mạc dị ứng, chàm da hoặc viêm da tiếp xúc mạn tính không rõ căn nguyên.

Mục đích và vai trò của xét nghiệm dị ứng da

Xét nghiệm dị ứng trên da đóng vai trò thiết yếu trong việc sàng lọc và xác định chính xác các yếu tố dị nguyên ngoại sinh gây hại. Khi biết rõ cơ thể mẫn cảm với chất nào, người bệnh có thể chủ động tránh tiếp xúc với nguồn gây kích ứng trong sinh hoạt thường ngày, hạn chế tối đa các đợt bùng phát mề đay hay cơn hen phế quản cấp.

Bên cạnh đó, kết quả kiểm tra còn hỗ trợ bác sĩ chuyên khoa dị ứng đánh giá mức độ nhạy cảm của hệ miễn dịch. Thông tin này là nền tảng để bác sĩ cân nhắc các biện pháp can thiệp chuyên sâu, chẳng hạn như liệu pháp miễn dịch đặc hiệu giải mẫn cảm đối với một số dị nguyên đường hô hấp hoặc nọc độc côn trùng khi có chỉ định y khoa thích hợp.

Kỹ thuật lẩy da tìm dị nguyên hô hấp và thức ăn

Kỹ thuật lẩy da, hay còn gọi là prick test, là phương pháp phổ biến nhất để tìm kiếm các dị ứng nguyên gây phản ứng tức thì qua trung gian kháng thể Immunoglobulin E. Bác sĩ hoặc điều dưỡng sẽ nhỏ từng giọt dung dịch chứa chiết xuất dị nguyên tinh chế lên bề mặt da cẳng tay hoặc lưng, sau đó dùng kim chích vô trùng lẩy nhẹ vào lớp biểu bì mà không gây chảy máu.

Quy trình luôn đi kèm hai vị trí đối chứng gồm giọt dung dịch muối sinh lý làm chứng âm và histamin làm chứng dương nhằm đảm bảo độ tin cậy. Sau khoảng mười lăm đến hai mươi phút, nhân viên y tế sẽ đo đường kính nốt sẩn đỏ tại các vị trí thử nghiệm. Nốt sẩn có kích thước lớn hơn đáng kể so với chứng âm chứng minh phản ứng dương tính với dị nguyên tương ứng.

Kỹ thuật áp da phát hiện viêm da tiếp xúc

Kỹ thuật áp da, hay patch test, được chỉ định chủ yếu khi nghi ngờ viêm da tiếp xúc dị ứng do phản ứng quá mẫn muộn qua trung gian tế bào lympho T. Phương pháp này thường áp dụng để kiểm tra các chất hóa học tiếp xúc ngoài da như kim loại niken, chất bảo quản trong mỹ phẩm, hương liệu, hóa chất nhuộm tóc hoặc các phụ gia cao su công nghiệp.

Các dị nguyên thử nghiệm được đặt trong các khay nhôm nhỏ gắn trên băng dính chuyên dụng rồi dán chặt lên vùng da lưng sạch và khô ráo. Người bệnh cần giữ miếng dán liên tục trong khoảng bốn mươi tám giờ, tránh để dính nước hoặc vận động gây đổ mồ hôi nhiều. Bác sĩ sẽ đọc kết quả lần đầu sau khi gỡ miếng dán và có thể hẹn tái kiểm tra sau bảy mươi hai đến chín mươi sáu giờ để phát hiện các phản ứng chậm.

Kỹ thuật tiêm trong da đối với thuốc và nọc côn trùng

Kỹ thuật tiêm trong da là phương pháp tiêm một thể tích rất nhỏ dung dịch dị nguyên vô trùng, thường khoảng 0,02 đến 0,05 mililit, vào ngay dưới lớp thượng bì bằng kim tiêm chuyên dụng. Phương pháp này có độ nhạy cao hơn đáng kể so với lẩy da và thường được sử dụng khi xét nghiệm lẩy da cho kết quả âm tính nhưng người bệnh vẫn có tiền sử lâm sàng nghi ngờ rõ rệt.

Kỹ thuật tiêm trong da chủ yếu được áp dụng trong chẩn đoán dị ứng thuốc, đặc biệt là kháng sinh nhóm beta-lactam, thuốc tê, hoặc dị ứng nọc độc của ong và kiến. Do lượng dị nguyên đưa vào sâu hơn và nguy cơ phản ứng toàn thân cao hơn, xét nghiệm này bắt buộc phải được tiến hành tại các cơ sở y tế có đầy đủ trang thiết bị cấp cứu phản vệ và do bác sĩ chuyên khoa trực tiếp theo dõi.

Những điều cần chuẩn bị trước khi làm xét nghiệm da

Để đảm bảo kết quả kiểm tra chính xác, người bệnh cần tuân thủ một số hướng dẫn chuẩn bị kỹ lưỡng từ trước. Yếu tố quan trọng nhất là phải tạm ngưng các thuốc kháng histamin dạng uống ít nhất từ năm đến bảy ngày trước khi làm thử nghiệm lẩy da, bởi vì hoạt chất này sẽ ức chế phản ứng viêm và dễ dẫn đến kết quả âm tính giả.

Bên cạnh đó, việc sử dụng các thuốc bôi chứa corticoid tại vùng da dự kiến làm thử nghiệm cũng cần được tạm dừng theo hướng dẫn của bác sĩ. Người bệnh nên cung cấp đầy đủ danh sách tất cả các loại thuốc kê đơn, thực phẩm chức năng và thảo dược đang sử dụng. Không nên thoa kem dưỡng ẩm, dầu thơm lên vùng da kiểm tra vào ngày hẹn và cần mặc trang phục rộng rãi, thoải mái để thuận tiện cho thao tác kỹ thuật.

Lưu ý an toàn

Xét nghiệm dị ứng da mặc dù nhìn chung an toàn nhưng vẫn tiềm ẩn nguy cơ xuất hiện các tác dụng phụ từ ngứa rát, sưng đỏ cục bộ cho đến phản ứng phản vệ toàn thân dù hiếm gặp. Vì vậy, thủ thuật phải luôn được thực hiện tại các phòng khám hoặc bệnh viện có chuyên khoa dị ứng với đầy đủ phương tiện hồi sức cấp cứu. Phụ nữ đang mang thai, người đang có cơn hen suyễn cấp tính hoặc tổn thương da lan tỏa diện rộng không nên thực hiện xét nghiệm da mà cần được bác sĩ tư vấn phương pháp xét nghiệm máu thay thế.

Tóm tắt

Xét nghiệm dị ứng da là công cụ giá trị giúp tìm ra tác nhân gây mẫn cảm, hỗ trợ việc thiết lập lối sống an toàn và nâng cao chất lượng cuộc sống cho người có cơ địa dị ứng. Khi nghi ngờ bản thân bị dị ứng, người bệnh nên chủ động đến thăm khám tại các cơ sở y tế uy tín để được bác sĩ chuyên khoa chỉ định phương pháp kiểm tra phù hợp và hướng dẫn chăm sóc đúng mực.