Xăng thơm có độc không và những lưu ý an toàn cần biết

Xăng thơm có độc không?

Xăng thơm là thuật ngữ dân gian dùng để chỉ các loại dung môi hóa chất hữu cơ, phổ biến nhất là butyl acetate hoặc hỗn hợp dung môi chứa ester và hydrocarbon thơm nhẹ. Khác với xăng nhiên liệu vận hành động cơ xe, xăng thơm có mùi thơm ngọt đặc trưng tựa hương chuối chín, tốc độ bay hơi nhanh và khả năng hòa tan nhiều loại nhựa tổng hợp, keo dán công nghiệp.

Mặc dù có nhiều ứng dụng hữu ích trong công nghiệp và sinh hoạt gia đình, xăng thơm thực chất là một hóa chất công nghiệp tiềm ẩn độc tính. Khi bay hơi vào không khí, các phân tử dung môi dễ dàng xâm nhập vào cơ thể người thông qua đường hô hấp, thẩm thấu qua da hoặc gây tổn thương trực tiếp lên kết mạc mắt. Mức độ tác hại phụ thuộc trực tiếp vào nồng độ hơi hóa chất trong không gian làm việc, thời gian phơi nhiễm và việc người sử dụng có trang bị đầy đủ đồ bảo hộ chuyên dụng hay không.

Bản chất của xăng thơm và mức độ độc tính thực tế

Xăng thơm trong đời sống thường được biết đến với tên gọi xăng Nhật, bản chất là hỗn hợp dung môi hữu cơ với thành phần chính phổ biến là butyl acetate, cùng một số phụ gia dung môi công nghiệp khác như xylene hoặc toluene. Nhờ đặc tính hòa tan tốt và tốc độ bay hơi vừa phải, hóa chất này được ứng dụng rộng rãi trong kỹ thuật pha loãng sơn, tẩy rửa keo bám, làm sạch dầu mỡ trên bề mặt kim loại hoặc dung môi sản xuất công nghiệp.

Về mặt độc tính sinh học, xăng thơm không phải là chất vô hại. Do bản chất là hợp chất hữu cơ dễ bay hơi, các phân tử khí khuếch tán rất nhanh vào bầu không khí xung quanh ở nhiệt độ phòng. Khi con người hít thở phải nồng độ cao, các hoạt chất này nhanh chóng thâm nhập qua phế nang vào máu, tác động trực tiếp lên hệ thần kinh trung ương và màng nhầy đường hô hấp, gây ra những phản ứng ngộ độc từ cấp tính đến mạn tính tùy theo liều lượng và thời gian tiếp xúc.

Những triệu chứng cảnh báo nhiễm độc cấp tính khi tiếp xúc xăng thơm

Khi làm việc trong môi trường kín gió hoặc tiếp xúc cự ly gần mà không có phương tiện bảo vệ, người tiếp xúc có thể xuất hiện hàng loạt triệu chứng ngộ độc cấp tính. Ở mức độ nhẹ, hơi xăng thơm gây kích ứng niêm mạc mắt làm cay mắt, chảy nước mắt, đỏ kết mạc; kích thích niêm mạc mũi họng gây hắt hơi liên tục, rát họng, ho khan và cảm giác tức nặng lồng ngực.

Nếu tiếp tục hít phải khí độc nồng độ đậm đặc, hệ thần kinh trung ương sẽ bị ức chế rõ rệt. Người bệnh bắt đầu có cảm giác đau đầu dữ dội, hoa mắt, chóng mặt, buồn nôn, mất thăng bằng tương tự trạng thái say rượu. Trong trường hợp nhiễm độc nặng, nạn nhân có thể rơi vào tình trạng suy hô hấp cấp, khó thở tím tái, rối loạn tri giác, co giật hoặc mất ý thức, đe dọa trực tiếp đến tính mạng nếu không được cấp cứu kịp thời. Tiếp xúc trực tiếp qua da cũng gây khô da, nứt nẻ, viêm da tiếp xúc kích ứng do dung môi hòa tan lớp lipid bảo vệ tự nhiên.

Tác động lâu dài đối với sức khỏe khi phơi nhiễm mạn tính

Những người lao động làm việc thường xuyên trong các xưởng sơn, cơ sở sản xuất đồ gỗ, gia công cơ khí hoặc in ấn nếu không thực hiện nghiêm ngặt quy chuẩn an toàn sẽ đối mặt với nguy cơ nhiễm độc dung môi mạn tính. Việc tích tụ hơi dung môi hữu cơ theo thời gian gây ảnh hưởng sâu sắc đến sức khỏe thần kinh, dẫn đến hội chứng suy nhược kéo dài với các biểu hiện như giảm trí nhớ, rối loạn giấc ngủ, mệt mỏi mạn tính, đau đầu âm ỉ và tính khí thay đổi thất thường.

Bên cạnh đó, chức năng gan và thận, hai cơ quan chủ lực chịu trách nhiệm chuyển hóa và đào thải độc chất, cũng chịu tổn thương đáng kể khi phải xử lý lượng dung môi liên tục qua nhiều tháng năm. Hệ hô hấp của người bệnh dễ rơi vào tình trạng viêm phế quản mạn tính, giảm thông khí phổi và tăng độ nhạy cảm đường thở. Phụ nữ mang thai làm việc trong môi trường phơi nhiễm dung môi hữu cơ còn có nguy cơ ảnh hưởng xấu đến sự phát triển của thai nhi.

Hướng dẫn sơ cứu ban đầu và các biện pháp phòng ngừa nhiễm độc

Khi phát hiện một người có dấu hiệu ngộ độc do hít phải hơi xăng thơm, nguyên tắc sơ cứu ban đầu quan trọng nhất là nhanh chóng đưa nạn nhân ra khỏi khu vực nhiễm độc đến nơi thoáng khí, nới lỏng cổ áo và thắt lưng để hỗ trợ đường thở. Nếu nạn nhân bất tỉnh nhưng còn thở, hãy đặt nằm nghiêng an toàn để tránh sặc chất nôn vào phổi; nếu ngừng thở, cần lập tức tiến hành hồi sức tim phổi cơ bản và gọi xe cấp cứu y tế.

Để phòng ngừa tác hại của xăng thơm trong quá trình sử dụng, người dùng cần tuân thủ nghiêm ngặt các nguyên tắc bảo hộ lao động. Tuyệt đối không làm việc trong phòng kín mà phải mở toang các cửa sổ hoặc vận hành hệ thống quạt hút thông gió cục bộ. Phải trang bị đầy đủ mặt nạ phòng độc có phin lọc hơi hữu cơ chuyên dụng, đeo kính bảo hộ che kín mắt, găng tay chống hóa chất và mặc quần áo bảo hộ dài tay. Hóa chất phải được bảo quản trong bình chứa chuyên dụng, đậy nắp thật kín, để nơi khô ráo, tránh xa nguồn nhiệt và tầm tay của trẻ em.

Lưu ý an toàn

Thông tin trong bài viết mang tính chất giáo dục sức khỏe và hướng dẫn phòng ngừa an toàn lao động, không thay thế cho chẩn đoán hay điều trị y khoa. Khi xảy ra sự cố ngộ độc hóa chất, tuyệt đối không tự ý gây nôn nếu nạn nhân uống nhầm xăng thơm vì dễ dẫn đến nguy cơ hít sặc hóa chất vào phổi gây viêm phổi hít hoặc tổn thương phổi cấp do hóa chất. Mọi trường hợp nghi ngờ nhiễm độc nặng hoặc có bất thường hô hấp cần đến ngay cơ sở y tế để được cấp cứu kịp thời.

Tóm tắt

Xăng thơm và các dung môi công nghiệp chỉ an toàn khi người sử dụng nắm rõ đặc tính bay hơi, tuân thủ nghiêm ngặt bảo hộ cá nhân và làm việc trong môi trường thông khí. Khi xuất hiện các dấu hiệu nhiễm độc đường hô hấp hoặc thần kinh, người bệnh cần được sơ cứu đúng cách và đưa ngay đến cơ sở y tế gần nhất để bác sĩ chuyên khoa thăm khám, xử trí kịp thời.