Xạ trị có đau không và cách chăm sóc giảm khó chịu cho người bệnh

Xạ trị có đau không?

Xạ trị là một trong những phương pháp điều trị ung thư phổ biến hiện nay, sử dụng các chùm tia bức xạ mang năng lượng cao nhằm tiêu diệt hoặc kiểm soát sự phát triển của tế bào ác tính. Khi chuẩn bị bước vào liệu trình điều trị, rất nhiều người bệnh và thân nhân lo lắng liệu xạ trị có gây đau đớn trực tiếp hay không. Về bản chất kỹ thuật, quá trình phát tia xạ hoàn toàn không gây đau và tương tự như khi chụp X-quang thông thường. Người bệnh không nhìn thấy tia xạ và cũng không cảm thấy đau buốt tức thì ngay tại thời điểm chiếu xạ. Tuy nhiên, tình trạng đau hoặc khó chịu có thể xuất hiện sau đó do các tác dụng phụ tích tụ trên mô lành xung quanh vùng chiếu tia. Mức độ tác động này sẽ khác nhau tùy thuộc vào vị trí giải phẫu, tổng liều lượng bức xạ và thể trạng của từng người bệnh.

Cảm giác thực tế của người bệnh trong khi chiếu xạ

Trong phòng xạ trị, máy gia tốc tuyến tính hoạt động để hướng chùm bức xạ chính xác vào khu vực khối u đã được định vị từ trước. Quá trình phát tia chỉ diễn ra trong vài phút và hoàn toàn không gây ra bất kỳ cảm giác châm chích, nóng rát hay đau đớn tức thời nào trên da. Cảm giác lúc này tương tự như khi chụp phim X-quang hoặc chụp cắt lớp vi tính thông thường.

Khó khăn lớn nhất mà người bệnh có thể gặp phải trong lúc chiếu tia chủ yếu là cảm giác mỏi cơ hoặc không thoải mái do phải nằm bất động ở một tư thế cố định trên bàn điều trị cứng. Đối với một số vị trí như vùng đầu cổ, việc phải đeo mặt nạ định vị có thể tạo ra cảm giác gò bó hoặc đôi chút căng thẳng tâm lý. Sau khi máy ngắt tia xạ, cơ thể người bệnh hoàn toàn không mang phóng xạ và có thể sinh hoạt, tiếp xúc với gia đình bình thường mà không gây nguy hiểm cho người xung quanh.

Nguyên nhân gây đau và khó chịu sau các buổi xạ trị

Mặc dù không đau trong lúc chiếu tia, cảm giác đau rát và khó chịu thường bắt đầu xuất hiện sau một đến hai tuần điều trị liên tục. Hiện tượng này xảy ra do bức xạ năng lượng cao không chỉ tác động lên tế bào u mà còn gây tổn thương tạm thời các tế bào khỏe mạnh có tốc độ phân chia nhanh ở mô xung quanh. Mức độ phản ứng phụ thuộc vào vị trí xạ trị và liều lượng tích lũy của liệu trình.

Tại vùng da tiếp xúc với tia xạ, tình trạng viêm da do bức xạ có thể khiến bề mặt da đỏ rát, khô bong tróc hoặc phù nề tương tự như bị cháy nắng nặng. Nếu xạ trị vùng đầu cổ, người bệnh thường đối mặt với viêm loét niêm mạc miệng, đau họng, khô miệng và khó nuốt thức ăn. Khi xạ trị vùng ngực hoặc bụng, phản ứng viêm có thể gây đau tức ngực, viêm thực quản, đau quặn bụng nhẹ hoặc kích thích bàng quang gây tiểu buốt.

Các phương pháp chăm sóc hỗ trợ giảm đau da vùng xạ trị

Tổn thương da là tác dụng phụ rất thường gặp nên việc chăm sóc bảo vệ da đúng cách đóng vai trò then chốt trong giảm đau rát. Người bệnh cần vệ sinh vùng da chiếu xạ nhẹ nhàng mỗi ngày bằng nước ấm và xà phòng dịu nhẹ có độ pH trung tính, không chứa hương liệu hay cồn sát khuẩn. Khi lau khô, nên dùng khăn bông mềm thấm nhẹ bề mặt da, tuyệt đối không chà xát mạnh làm trầy xước biểu bì.

Bên cạnh đó, người bệnh chỉ nên sử dụng các loại kem dưỡng ẩm hoặc thuốc bôi làm dịu da do bác sĩ điều trị chuyên khoa ung bướu kê đơn hoặc hướng dẫn. Không được tự ý bôi các loại cao dán, lá thuốc dân gian hay dầu nóng lên vùng da nhạy cảm. Cần mặc quần áo rộng rãi, chất liệu cotton mềm mại, thoáng mát để giảm thiểu ma sát trực tiếp. Khi ra ngoài, hãy che chắn cẩn thận, tránh để ánh nắng mặt trời chiếu trực tiếp vào vùng da đang điều trị xạ trị.

Chăm sóc giảm đau niêm mạc và hỗ trợ dinh dưỡng

Đối với bệnh nhân xạ trị vùng đầu cổ hoặc thực quản, cảm giác đau rát họng và viêm loét miệng thường gây cản trở lớn đến việc ăn uống. Để giảm bớt đau đớn, người bệnh nên súc miệng nhiều lần trong ngày bằng dung dịch nước muối sinh lý ấm hoặc các dung dịch súc miệng chuyên dụng do nhân viên y tế khuyên dùng, tránh xa các sản phẩm chứa cồn vì có thể gây xót rát nghiêm trọng.

Về chế độ ăn uống, nên ưu tiên các món mềm, lỏng, dễ nuốt như cháo dinh dưỡng, súp, sữa hoặc sinh tố đã được để nguội bớt trước khi dùng. Tránh hoàn toàn thức ăn cay nóng, đồ chiên xào nhiều dầu mỡ, đồ ăn quá cứng, chua gắt hoặc có cạnh sắc nhọn dễ gây trầy xước niêm mạc. Chia nhỏ bữa ăn thành nhiều lần trong ngày và uống đủ nước giúp giữ ẩm mô miệng, giảm cảm giác đau buốt và hỗ trợ quá trình hồi phục thể lực tốt hơn.

Biện pháp phối hợp kiểm soát đau y khoa và tâm lý

Khi các phản ứng đau rát ảnh hưởng đáng kể đến sinh hoạt hoặc giấc ngủ, người bệnh cần chủ động thông báo cho bác sĩ điều trị để được chỉ định các biện pháp kiểm soát đau phù hợp. Bác sĩ có thể cân nhắc kê toa các thuốc giảm đau thông thường như paracetamol hoặc các nhóm giảm đau chuyên biệt khác tùy mức độ nghiêm trọng, đi kèm các dung dịch gây tê bề mặt niêm mạc hoặc thuốc chống viêm an toàn.

Song song với hỗ trợ dùng thuốc, việc ổn định tâm lý và giữ tinh thần thoải mái đóng góp rất lớn vào việc giảm cảm nhận đau đớn. Những bài tập thở sâu nhẹ nhàng, nghe nhạc thư giãn, thiền tịnh hoặc trò chuyện cùng người thân sẽ giúp giải tỏa lo âu và căng thẳng thần kinh. Nghỉ ngơi đầy đủ giữa các buổi điều trị cũng giúp các mô lành có thời gian tự tái tạo và phục hồi tổn thương hiệu quả.

Lưu ý an toàn

Mọi biện pháp giảm đau, từ việc sử dụng thuốc uống, thuốc bôi ngoài da cho đến các dung dịch súc miệng đều phải tuân thủ nghiêm ngặt chỉ dẫn của bác sĩ điều trị xạ trị. Người bệnh tuyệt đối không tự ý mua thuốc giảm đau chống viêm, không dùng mẹo dân gian hay đắp các loại lá cây lên vùng da chiếu tia vì rất dễ gây nhiễm trùng, bỏng da nặng và ảnh hưởng tiêu cực đến hiệu quả điều trị của tia bức xạ. Khi xuất hiện sốt cao, da lở loét chảy mủ hoặc đau dữ dội, người bệnh cần đến bệnh viện kiểm tra ngay lập tức.

Tóm tắt

Tóm lại, quá trình chiếu tia xạ không gây đau trực tiếp, nhưng các phản ứng khó chịu sau đó hoàn toàn có thể kiểm soát được bằng kế hoạch chăm sóc chu đáo. Sự phối hợp chặt chẽ giữa người bệnh và đội ngũ nhân viên y tế sẽ giúp giảm thiểu tác dụng phụ, nâng cao thể trạng và hoàn thành trọn vẹn phác đồ điều trị.