Những điều cần biết về virus Hanta chủng Andes và đường lây truyền

Virus Hanta chủng Andes là gì?

Virus Hanta chủng Andes là một biến thể thuộc chi Orthohantavirus, được xếp vào nhóm tác nhân gây hội chứng phổi do virus Hanta ở khu vực châu Mỹ. Khác với các bệnh truyền nhiễm đường hô hấp thông thường lây lan rộng rãi trong cộng đồng, virus Andes có ổ chứa tự nhiên là các loài gặm nhấm hoang dã đặc hữu. Người mắc bệnh thường do vô tình hít phải các hạt khí dung chứa phân, nước tiểu khô hoặc nước bọt của chuột mang mầm bệnh. Chủng Andes thu hút sự chú ý đặc biệt của giới y khoa toàn cầu vì đây là chủng virus Hanta hiếm hoi từng được ghi nhận có khả năng lây truyền trực tiếp từ người sang người trong điều kiện tiếp xúc gần gũi và kéo dài. Khi xâm nhập vào cơ thể, virus có thể gây tổn thương tế bào nội mô mạch máu phổi, dẫn đến phù phổi cấp và suy tuần hoàn nếu không được hồi sức y tế kịp thời.

Nguồn gốc và đặc điểm sinh học của virus Hanta chủng Andes

Chủng virus Andes là một thành viên đặc biệt thuộc chi Orthohantavirus, họ Hantaviridae, được phân lập lần đầu tiên tại khu vực Nam Mỹ, chủ yếu ở Argentina và Chile. Trong tự nhiên, ổ chứa chính của loại virus này là các loài gặm nhấm hoang dã, đặc biệt là loài chuột đuôi dài Oligoryzomys longicaudatus. Động vật gặm nhấm mang virus thường không biểu hiện triệu chứng bệnh lý rõ ràng nhưng có thể đào thải mầm bệnh liên tục ra môi trường bên ngoài qua nước tiểu, phân và nước bọt.

Về mặt cấu trúc, virus Andes là virus có vật chất di truyền dạng ARN sợi đơn chuỗi âm, có lớp vỏ ngoài nhạy cảm với các chất khử trùng thông thường và nhiệt độ cao. Khi xâm nhập vào cơ thể người, virus tấn công chủ yếu vào các tế bào nội mô mạch máu, kích hoạt phản ứng miễn dịch viêm quá mức dẫn đến hiện tượng thoát huyết tương ồ ạt tại mao mạch phổi, từ đó gây ra những tổn thương hô hấp nghiêm trọng. Do đặc tính địa lý và sinh thái, các trường hợp ghi nhận nhiễm chủng virus này thường mang tính chất rải rác hoặc thành chùm ca bệnh nhỏ gắn liền với môi trường sống tự nhiên của loài gặm nhấm bản địa.

Phương thức phơi nhiễm và nguy cơ lây truyền giữa người với người

Hầu hết các chủng virus thuộc chi Hantavirus lây truyền sang người theo con đường khí dung gián tiếp. Quá trình này xảy ra khi các chất tiết chứa mầm bệnh từ loài gặm nhấm như nước tiểu, phân hoặc nước bọt bị khô đi, tạo thành các hạt bụi siêu nhỏ lơ lửng trong không khí và con người vô tình hít phải khi dọn dẹp kho bãi, làm nông nghiệp hoặc cắm trại trong rừng. Ngoài ra, việc bị động vật gặm nhấm cắn trực tiếp hoặc để vết thương hở tiếp xúc với chất thải của chúng cũng tạo điều kiện cho virus xâm nhập.

Điểm khác biệt quan trọng của virus Hanta chủng Andes so với hầu hết các chủng virus Hanta khác trên thế giới là khả năng lây truyền trực tiếp từ người sang người. Các bằng chứng dịch tễ học và nghiên cứu phân tử xác nhận sự lây truyền giữa người với người có thể xảy ra trong các đợt bùng phát, thường tập trung ở những người tiếp xúc rất gần gũi trong gia đình, bạn tình hoặc người trực tiếp chăm sóc bệnh nhân mà không áp dụng biện pháp phòng hộ y tế chuẩn. Dù vậy, phương thức này đòi hỏi sự tiếp xúc thân mật, kéo dài với dịch cơ thể trong giai đoạn đầu của bệnh, chứ không lan truyền nhanh qua tiếp xúc thoáng qua thông thường.

Biểu hiện lâm sàng và tác động đối với hệ hô hấp

Nhiễm virus Hanta chủng Andes có thể dẫn đến hội chứng phổi do virus Hanta, một bệnh cảnh lâm sàng cấp tính và diễn tiến nhanh. Sau thời gian ủ bệnh thường kéo dài từ một đến vài tuần, người bệnh bắt đầu bước vào giai đoạn tiền triệu với các biểu hiện toàn thân rầm rộ như sốt cao, rét run, đau đầu dữ dội, mệt lả và đau nhức các khối cơ lớn ở lưng hoặc đùi. Nhiều trường hợp còn xuất hiện rối loạn tiêu hóa như đau bụng, buồn nôn, nôn mửa hoặc tiêu chảy, dễ khiến chẩn đoán ban đầu bị nhầm lẫn với các bệnh nhiễm trùng khác.

Sau giai đoạn khởi phát từ ba đến sáu ngày, bệnh có thể chuyển biến rất nhanh sang giai đoạn suy hô hấp và phù phổi cấp. Người bệnh cảm thấy tức ngực, ho khan, khó thở tăng dần và thở nhanh nông. Tình trạng thoát dịch mao mạch khiến phế nang ngập dịch, làm giảm nghiêm trọng nồng độ oxy máu và nhanh chóng dẫn đến tụt huyết áp, sốc tim mạch. Do tính chất diễn biến nguy kịch trong thời gian ngắn, việc phát hiện sớm các dấu hiệu hô hấp bất thường ở người có yếu tố dịch tễ là yếu tố then chốt để hỗ trợ can thiệp y tế kịp thời.

Biện pháp phòng ngừa và kiểm soát nguy cơ phơi nhiễm

Để ngăn ngừa nguy cơ phơi nhiễm với virus Hanta nói chung và chủng Andes nói riêng, biện pháp căn bản nhất là kiểm soát và hạn chế sự hiện diện của loài gặm nhấm quanh khu dân cư. Người dân cần bảo quản thực phẩm trong các hộp đậy kín, xử lý rác thải sinh hoạt hàng ngày sạch sẽ để không thu hút chuột tìm kiếm thức ăn. Bịt kín các khe nứt, lỗ hổng xung quanh nhà ở, nhà kho và chuồng trại nhằm ngăn chặn chuột chui vào làm tổ.

Đối với những người đi du lịch, công tác hoặc sinh sống gần khu vực rừng núi có cảnh báo dịch tễ, cần tránh cắm trại trực tiếp trên nền đất trống hoặc gần các đống củi, hang hốc rậm rạp. Khi dọn dẹp các khu vực ẩm thấp, kín gió lâu ngày không sử dụng, cần mở cửa thông gió trước ít nhất ba mươi phút, mang khẩu trang lọc bụi và găng tay cao su. Thay vì quét khô tạo bụi, hãy dùng dung dịch sát khuẩn có chứa clo hoặc chất tẩy rửa gia dụng để phun ướt bề mặt trước khi lau chùi. Nhân viên y tế chăm sóc các ca nghi nhiễm cần tuân thủ nghiêm ngặt các biện pháp phòng ngừa giọt bắn và tiếp xúc theo hướng dẫn của ngành y tế.

Lưu ý an toàn

Nội dung bài viết mang tính chất phổ biến kiến thức khoa học và giáo dục sức khỏe cộng đồng, không thay thế cho chẩn đoán hoặc chỉ định của nhân viên y tế. Người có tiền sử di chuyển đến các vùng đang lưu hành dịch bệnh hoặc từng tiếp xúc với động vật gặm nhấm hoang dã mà xuất hiện sốt cao kèm khó thở cần đến ngay cơ sở y tế để được thăm khám. Tuyệt đối không tự ý dùng thuốc hạ sốt kéo dài hoặc tự điều trị tại nhà khi có dấu hiệu suy hô hấp.

Tóm tắt

Virus Hanta chủng Andes là tác nhân gây nhiễm trùng đường hô hấp cấp nghiêm trọng cần được theo dõi dịch tễ chặt chẽ. Việc nắm rõ phương thức phơi nhiễm, giữ gìn vệ sinh môi trường sống và không tiếp xúc với loài gặm nhấm hoang dã là chìa khóa bảo vệ sức khỏe cộng đồng. Mọi dấu hiệu bất thường sau khi trở về từ vùng lưu hành bệnh đều cần được nhân viên y tế đánh giá kịp thời.