Viêm VA ở trẻ có lây không, các loại viêm VA và biến chứng thường gặp

Viêm VA ở trẻ em là gì?

VA là tên viết tắt từ tiếng Pháp của tổ chức sùi vòm họng, bản chất là một khối mô lympho nằm ở nóc và thành sau vòm mũi họng. Cùng với amidan khẩu cái và các tổ chức lympho khác, VA tạo thành vòng Waldeyer có nhiệm vụ bắt giữ vi sinh vật gây hại, nhận diện kháng nguyên và sản sinh kháng thể bảo vệ đường thở.

Ở trẻ sơ sinh, VA có kích thước nhỏ và bắt đầu phát triển mạnh từ sáu tháng tuổi khi trẻ giảm dần lượng kháng thể nhận từ mẹ. Giai đoạn từ một đến năm tuổi là thời kỳ VA hoạt động mạnh nhất và dễ bị vi khuẩn, virus tấn công liên tục dẫn đến sưng viêm. Thông thường, sau sáu đến bảy tuổi, khối VA sẽ bắt đầu thoái triển tự nhiên và teo nhỏ dần ở tuổi dậy thì. Tuy nhiên, nếu bị viêm nhiễm tái diễn nhiều lần, VA không những mất đi chức năng miễn dịch mà còn biến thành một ổ nhiễm khuẩn mạn tính nguy hại cho trẻ.

Khả năng lây truyền của các tác nhân gây viêm VA

Khả năng lây nhiễm trong bệnh viêm VA thực chất phụ thuộc vào nguyên nhân vi sinh gây bệnh. Bản thân tổ chức VA là một khối lympho bình thường nằm ở vòm họng của mọi đứa trẻ, do đó khối mô này không thể tự lây từ trẻ này sang trẻ khác.

Tuy nhiên, đợt viêm VA cấp tính thường khởi nguồn từ các loại virus đường hô hấp như virus hợp bào hô hấp, adenovirus, rhinovirus hoặc vi khuẩn như phế cầu, Haemophilus influenzae. Những tác nhân gây bệnh này phát tán rất nhanh qua các giọt bắn li ti khi trẻ ho, hắt hơi, sổ mũi hoặc qua bàn tay tiếp xúc với đồ chơi chung tại nhà trẻ, trường học.

Khi xâm nhập vào vòm mũi họng của trẻ khác có hệ miễn dịch chưa hoàn thiện, các vi sinh vật này sẽ tiếp tục gây viêm đường hô hấp trên và kích hoạt đợt viêm VA mới. Do đó, môi trường đông đúc và thói quen sinh hoạt tập thể chính là cầu nối lây lan các đợt nhiễm trùng đường hô hấp trên ở lứa tuổi mầm non.

Phân loại viêm VA cấp tính và viêm VA mạn tính

Dựa trên diễn tiến thời gian và mức độ tổn thương, viêm VA ở trẻ em được phân chia thành hai thể lâm sàng cơ bản là cấp tính và mạn tính.

Viêm VA cấp tính thường xảy ra rầm rộ sau một đợt cảm nhiễm đường hô hấp trên. Trẻ nhỏ thường sốt cao đột ngột, chảy nhiều dịch mũi nhầy trong rồi đặc dần chuyển màu vàng xanh. Đi kèm với đó là tình trạng nghẹt mũi nghiêm trọng, trẻ phải há miệng để thở, bỏ bú hoặc quấy khóc khi bú do không thở được bằng mũi, ho khan về đêm.

Viêm VA mạn tính là hậu quả của các đợt viêm cấp tái diễn nhiều lần hoặc viêm kéo dài không được điều trị dứt điểm. Tình trạng viêm kích thích mô lympho quá phát, tạo thành khối sùi to gây hẹp hoặc bít tắc hoàn toàn cửa mũi sau. Trẻ bị nghẹt mũi kinh niên, nói giọng mũi kín, thường xuyên thở khò khè, ngủ ngáy, thậm chí có những cơn ngừng thở ngắn trong giấc ngủ. Dịch nhầy mũi chảy thường xuyên ra phía trước hoặc chảy ngược xuống thành sau họng gây ho dai dẳng.

Các biến chứng nguy hiểm do viêm VA kéo dài

Nếu không được phát hiện và kiểm soát hợp lý, tình trạng viêm nhiễm kéo dài cùng sự bít tắc cơ học từ khối VA phì đại có thể dẫn đến nhiều biến chứng tại chỗ và lân cận.

Biến chứng thường gặp nhất là viêm tai giữa thanh dịch hoặc viêm tai giữa cấp mủ. Khối sùi VA sưng to chèn ép vào loa vòi nhĩ, ngăn cản sự thông khí và dẫn lưu giữa hòm tai với vòm họng, khiến vi khuẩn dễ dàng ngược dòng lên tai gây tích tụ dịch, suy giảm thính lực hoặc thủng màng nhĩ nếu vỡ mủ.

Bên cạnh đó, dịch mủ ứ đọng ở vòm họng liên tục chảy vào các xoang lân cận và phế quản, làm tăng nguy cơ viêm xoang mạn tính, viêm thanh quản, viêm khí phế quản và viêm phổi. Trẻ bị viêm VA mạn tính kéo dài từ nhỏ còn đối mặt với hội chứng ngưng thở khi ngủ do tắc nghẽn, làm gián đoạn oxy não, khiến trẻ chậm phát triển thể chất và tinh thần. Thói quen há miệng thở liên tục nhiều năm còn làm thay đổi cấu trúc xương mặt, tạo nên bộ mặt VA đặc trưng với xương hàm trên nhô ra, răng vẩu, cằm lẹm và sống mũi xẹp.

Hướng chăm sóc và chỉ định can thiệp y tế

Khi chăm sóc trẻ có dấu hiệu viêm VA, việc vệ sinh mũi họng hằng ngày đóng vai trò rất quan trọng để làm loãng chất nhầy và loại bỏ bớt tác nhân gây hại. Phụ huynh có thể sử dụng nước muối sinh lý dạng xịt hoặc nhỏ để rửa mũi cho trẻ theo đúng hướng dẫn của nhân viên y tế. Cho trẻ uống nhiều nước, ăn thức ăn mềm, lỏng, giàu dưỡng chất và giữ không khí trong phòng ngủ đủ ẩm.

Đồng thời, phụ huynh cần đưa trẻ đến các cơ sở y tế có chuyên khoa tai mũi họng để được thăm khám cẩn thận. Bác sĩ sẽ nội soi tai mũi họng để đánh giá mức độ phì đại của khối VA cũng như tình trạng niêm mạc xung quanh.

Việc nạo VA sẽ được cân nhắc kỹ lưỡng trong các trường hợp viêm tái phát từ năm đến sáu lần trong một năm, khối VA quá phát bít tắc trên ba phần tư đường thở gây ngưng thở khi ngủ, hoặc đã bắt đầu gây biến chứng viêm tai giữa, viêm xoang mạn tính. Nạo VA hiện nay là một thủ thuật ngoại khoa tương đối an toàn, nhẹ nhàng và giúp trẻ phục hồi nhanh chóng đường thở tự nhiên.

Lưu ý an toàn

Thông tin trong bài viết mang tính chất giáo dục sức khỏe và không thay thế cho chẩn đoán hay phác đồ điều trị y khoa. Phụ huynh tuyệt đối không tự ý mua thuốc kháng sinh, thuốc hạ sốt hoặc các loại thuốc nhỏ mũi co mạch, thuốc xịt mũi chứa corticoid cho trẻ sử dụng kéo dài khi chưa có chỉ định của bác sĩ chuyên khoa tai mũi họng. Việc lạm dụng thuốc nhỏ co mạch có thể gây hiện tượng viêm mũi do thuốc (nghẹt mũi dội ngược) và tổn thương niêm mạc mũi khó hồi phục. Hãy đưa trẻ đi khám ngay nếu trẻ sốt cao liên tục, khó thở, thở rít hoặc chảy mủ tai.

Tóm tắt

Viêm VA là tình trạng tai mũi họng rất phổ biến ở trẻ nhỏ nhưng hoàn toàn có thể kiểm soát tốt nếu phát hiện sớm. Phụ huynh không nên quá lo lắng nhưng tuyệt đối không chủ quan khi trẻ có dấu hiệu nghẹt mũi kéo dài hoặc thở ngáy. Thăm khám chuyên khoa tai mũi họng định kỳ và tuân thủ hướng dẫn y khoa là chìa khóa bảo vệ đường thở của trẻ.