Viêm tụy cấp hoại tử là gì và các cách điều trị hiện nay

Viêm tụy cấp hoại tử là gì?

Viêm tụy cấp hoại tử chiếm khoảng 10 đến 20 phần trăm tổng số các trường hợp viêm tụy cấp nhập viện. Khác với thể viêm tụy cấp phù nề kẽ thường tự giới hạn sau vài ngày điều trị hỗ trợ, thể hoại tử gây tổn thương cấu trúc vĩnh viễn trên một phần hoặc toàn bộ mô tụy do thiếu máu nuôi dưỡng cục bộ.

Tổn thương hoại tử có thể duy trì ở trạng thái vô trùng hoặc tiến triển thành hoại tử nhiễm trùng do sự xâm nhập của vi khuẩn từ lòng ruột. Sự hiện diện của ổ hoại tử nhiễm trùng làm trầm trọng thêm hội chứng suy đa tạng, đòi hỏi các can thiệp ngoại khoa hoặc nội soi phức tạp để dẫn lưu dịch mủ và loại bỏ các mảnh mô chết, nhằm kiểm soát nguồn lây nhiễm cho toàn bộ cơ thể.

Bản chất tổn thương và nguyên nhân dẫn đến viêm tụy cấp hoại tử

Viêm tụy cấp hoại tử hình thành khi phản ứng tự tiêu hủy của các enzyme tuyến tụy diễn ra ồ ạt, làm tắc nghẽn vi mạch nuôi dưỡng và dẫn đến chết tế bào nhu mô tụy hoặc các mô mỡ xung quanh. Quá trình hoại tử có thể xuất hiện đơn độc tại nhu mô, chỉ khu trú ở mô quanh tụy hoặc kết hợp cả hai.

Hai nguyên nhân hàng đầu gây nên tình trạng này là sỏi túi mật di chuyển làm tắc nghẽn bóng Vater và lạm dụng rượu bia trong thời gian dài. Ngoài ra, tình trạng tăng triglyceride máu mức độ nặng, tăng canxi máu, các thủ thuật can thiệp đường mật tụy ngược dòng hoặc chấn thương vùng bụng cũng là những yếu tố kích hoạt bệnh cảnh nghiêm trọng này.

Diễn tiến lâm sàng và các biến chứng nguy hiểm thường gặp

Diễn tiến của viêm tụy cấp hoại tử thường chia làm hai giai đoạn rõ rệt. Giai đoạn sớm diễn ra trong hai tuần đầu tiên, đặc trưng bởi hội chứng đáp ứng viêm toàn thân dữ dội. Phản ứng viêm quá mức có thể dẫn tới suy một hoặc nhiều cơ quan như suy hô hấp cấp, suy thận cấp hoặc tụt huyết áp kéo dài.

Giai đoạn muộn thường bắt đầu sau tuần thứ hai trở đi, khi các ổ mô hoại tử đứng trước nguy cơ cao bị bội nhiễm vi khuẩn từ đường ruột chuyển dịch sang. Tình trạng hoại tử nhiễm trùng đi kèm sốt cao, tăng bạch cầu và tích tụ ổ mủ là nguyên nhân chính dẫn đến nhiễm trùng huyết, sốc nhiễm trùng và làm tăng mạnh nguy cơ tử vong nếu không được phát hiện và xử lý kịp thời.

Nguyên tắc hồi sức ban đầu và điều trị nội khoa tích cực

Mục tiêu cốt lõi trong những ngày đầu của viêm tụy cấp hoại tử là ổn định huyết động và bảo tồn tưới máu cho các tạng thông qua liệu pháp bù dịch tích cực qua đường tĩnh mạch. Bệnh nhân cần được theo dõi liên tục tại các đơn vị cấp cứu hoặc hồi sức tích cực để kiểm soát lượng nước tiểu, huyết áp và nồng độ lactate trong máu.

Bên cạnh bù dịch, kiểm soát cơn đau dữ dội vùng thượng vị bằng các thuốc giảm đau đường toàn thân theo bậc thang điều trị y khoa là bắt buộc để giảm căng thẳng cho người bệnh. Hỗ trợ dinh dưỡng sớm qua ống thông ruột non cũng được ưu tiên áp dụng ngay khi huyết động ổn định nhằm duy trì hàng rào niêm mạc ruột, giảm thiểu nguy cơ vi khuẩn di chuyển gây nhiễm trùng mô hoại tử.

Chiến lược tiếp cận bậc thang và các kỹ thuật can thiệp mô hoại tử

Hiện nay, chiến lược điều trị xâm lấn đối với viêm tụy cấp hoại tử đã chuyển dịch từ phẫu thuật mở cắt lọc ồ ạt sang phương pháp tiếp cận bậc thang xâm lấn tối thiểu. Đối với hoại tử vô trùng không gây biến chứng tắc nghẽn, theo dõi điều trị nội khoa bảo tồn luôn là lựa chọn ưu tiên hàng đầu.

Khi ổ hoại tử có dấu hiệu nhiễm trùng hoặc hình thành ổ tụ dịch hoại tử có vách bao bọc gây tắc nghẽn đường tiêu hóa, các bác sĩ sẽ tiến hành dẫn lưu qua da dưới hướng dẫn của siêu âm hoặc chụp cắt lớp vi tính, hoặc dẫn lưu qua nội soi tiêu hóa. Nếu tình trạng lâm sàng không cải thiện sau dẫn lưu, kỹ thuật nội soi sau phúc mạc hoặc phẫu thuật nội soi lấy bỏ mô hoại tử sẽ được thực hiện tuần tự nhằm giảm thiểu tối đa sang chấn cho người bệnh.

Kế hoạch phục hồi chức năng và phòng ngừa tái phát lâu dài

Quá trình hồi phục sau đợt viêm tụy hoại tử thường kéo dài nhiều tuần đến nhiều tháng. Bệnh nhân cần được đánh giá định kỳ chức năng tuyến tụy bao gồm chức năng ngoại tiết thông qua khả năng tiêu hóa chất béo và chức năng nội tiết qua việc theo dõi nồng độ đường huyết.

Để ngăn ngừa tái phát, việc loại bỏ tận gốc nguyên nhân khởi phát là yêu cầu bắt buộc. Bệnh nhân viêm tụy do sỏi mật cần được lên kế hoạch phẫu thuật cắt túi mật khi tình trạng viêm tại chỗ đã ổn định. Người bệnh có tiền sử do rượu bia phải kiên quyết ngừng sử dụng rượu bia tuyệt đối, đồng thời duy trì chế độ ăn ít chất béo bão hòa và kiểm soát tốt lượng mỡ máu dưới sự hướng dẫn của bác sĩ điều trị.

Lưu ý an toàn

Các triệu chứng như đau bụng thượng vị dữ dội lan ra sau lưng kèm theo nôn ói liên tục và chướng bụng là tín hiệu cảnh báo tổn thương tụy cấp tính cần được đưa tới bệnh viện ngay lập tức. Tuyệt đối không tự ý dùng thuốc giảm đau mạnh hoặc áp dụng các bài thuốc truyền miệng tại nhà vì có thể che lấp triệu chứng nguy kịch và làm mất thời gian vàng cấp cứu. Toàn bộ phác đồ bù dịch, dùng kháng sinh và can thiệp loại bỏ mô hoại tử phải do bác sĩ chuyên khoa chỉ định dựa trên kết quả chụp cắt lớp vi tính và xét nghiệm chức năng tạng.

Tóm tắt

Viêm tụy cấp hoại tử là một bệnh cảnh nặng đòi hỏi sự phối hợp chặt chẽ của nhiều chuyên khoa từ hồi sức tích cực đến ngoại khoa tiêu hóa. Việc tiếp cận sớm, theo dõi sát tiến triển và kiên trì áp dụng các can thiệp xâm lấn tối thiểu theo từng bước đóng vai trò quyết định giúp bảo toàn tính mạng và phục hồi chức năng cơ quan cho người bệnh.