Viêm ruột đại tràng có nguyên nhân do đâu và các yếu tố nguy cơ

Nguyên nhân viêm ruột đại tràng là gì?

Viêm ruột đại tràng (trong thuật ngữ y khoa quốc tế thường được gọi là enterocolitis) là trạng thái niêm mạc ống tiêu hóa tại cả hai phân đoạn quan trọng là ruột non và đại tràng bị sưng nề, sung huyết hoặc loét. Ruột non đảm nhận nhiệm vụ tiêu hóa và hấp thu phần lớn chất dinh dưỡng, trong khi đại tràng chịu trách nhiệm tái hấp thu nước và tạo khuôn phân.

Khi cả hai đoạn ruột này cùng bị viêm, chức năng sinh lý bình thường của hệ tiêu hóa bị gián đoạn đáng kể. Hàng rào biểu mô ruột bị tổn thương làm tăng tính thấm, dẫn đến tình trạng xuất tiết dịch, mất nước, giảm khả năng hấp thu điện giải và dưỡng chất.

Tùy theo căn nguyên nền, viêm ruột đại tràng có thể biểu hiện dưới dạng cấp tính rầm rộ hoặc diễn tiến âm thầm, tái phát từng đợt mạn tính. Việc phân định chính xác nguyên nhân đóng vai trò quyết định, bởi phương thức can thiệp và theo dõi cho một ca viêm ruột do nhiễm khuẩn ngộ độc thực phẩm hoàn toàn khác biệt so với viêm ruột do cơ chế tự miễn mạn tính.

Nhiễm trùng tiêu hóa do vi khuẩn, virus và ký sinh trùng

Nhiễm trùng tiêu hóa là căn nguyên hàng đầu gây viêm ruột đại tràng cấp tính. Tác nhân gây bệnh thường xâm nhập qua đường ăn uống khi sử dụng nguồn nước hoặc thực phẩm bị ô nhiễm.\n\nNhóm vi khuẩn thường gặp gồm Salmonella, Shigella, Campylobacter và các chủng Escherichia coli gây bệnh. Độc tố vi khuẩn làm tổn thương hàng rào biểu mô ruột, kích hoạt phản ứng viêm cấp với biểu hiện sốt, đau quặn bụng và tiêu chảy nhiều lần, phân có thể lẫn chất nhầy hoặc máu.\n\nVirus đường tiêu hóa như Rotavirus, Norovirus cùng ký sinh trùng lỵ amip (Entamoeba histolytica) hay Giardia lamblia cũng gây tổn thương niêm mạc ruột tương tự. Nhiễm trùng dễ bùng phát ở nơi điều kiện vệ sinh kém hoặc sau các đợt ngộ độc thực phẩm tập thể.

Rối loạn đáp ứng miễn dịch và bệnh viêm ruột mạn tính

Bệnh viêm ruột mạn tính (IBD), điển hình là bệnh Crohn và viêm loét đại tràng, xuất phát từ sự rối loạn đáp ứng miễn dịch của cơ thể. Trong các bệnh lý này, hệ thống miễn dịch nhận diện nhầm niêm mạc đường tiêu hóa và hệ vi sinh vật có lợi là kháng nguyên ngoại lai, từ đó kích hoạt chuỗi phản ứng viêm kéo dài.

Bệnh Crohn có thể gây tổn thương dạng u hạt xuyên thành rải rác từ miệng đến hậu môn, trong đó vị trí thường gặp nhất là đoạn cuối ruột non và đại tràng. Ngược lại, viêm loét đại tràng thường gây tổn thương nông liên tục ở lớp niêm mạc đại trực tràng.

Mặc dù cơ chế bệnh sinh chính xác của các bệnh tự miễn này vẫn đang tiếp tục được nghiên cứu, nhiều bằng chứng y khoa cho thấy sự kết hợp phức tạp giữa yếu tố di truyền, tính nhạy cảm miễn dịch và các tác nhân kích hoạt từ môi trường sống đóng vai trò then chốt trong việc khởi phát bệnh.

Tác dụng không mong muốn của thuốc và loạn khuẩn ruột

Việc sử dụng thuốc điều trị không đúng cách hoặc kéo dài có thể gây tổn thương niêm mạc và làm mất cân bằng hệ vi sinh đường ruột, dẫn tới viêm ruột đại tràng. Đáng chú ý nhất là việc lạm dụng kháng sinh phổ rộng. Kháng sinh không chỉ tiêu diệt vi khuẩn gây bệnh mà còn tiêu diệt cả các vi khuẩn có lợi trong lòng ruột, tạo điều kiện thuận lợi cho vi khuẩn Clostridioides difficile phát triển quá mức và sinh độc tố gây viêm ruột kết màng giả.

Bên cạnh đó, các thuốc chống viêm không steroid (NSAID) dùng để giảm đau và hạ sốt có thể ức chế enzyme cyclooxygenase, làm suy giảm sự tổng hợp prostaglandin – chất có vai trò bảo vệ lớp niêm mạc dạ dày và ruột. Hậu quả là niêm mạc ống tiêu hóa trở nên mỏng hơn, dễ bị bào mòn, viêm loét hoặc thậm chí chảy máu.

Ngoài ra, một số hóa chất điều trị ung thư và liệu pháp ức chế điểm kiểm soát miễn dịch trong điều trị ung thư hiện đại cũng có thể gây tác dụng ngoại ý là viêm ruột kết do thuốc.

Thiếu máu nuôi dưỡng đường ruột và các yếu tố nguy cơ khác

Viêm ruột đại tràng thiếu máu cục bộ xuất hiện khi lưu lượng máu tới ruột bị sụt giảm, thường do xơ vữa động mạch mạc treo, huyết khối thuyên tắc hoặc tụt huyết áp kéo dài. Tình trạng thiếu máu nuôi khiến tế bào biểu mô ruột hoại tử, bong tróc và kích hoạt viêm cấp tính.\n\nThói quen sinh hoạt và dinh dưỡng cũng ảnh hưởng trực tiếp đến sức đề kháng đường ruột. Khẩu phần nhiều chất béo bão hòa, thiếu chất xơ tự nhiên, thói quen hút thuốc lá và lạm dụng rượu bia làm suy yếu hàng rào bảo vệ niêm mạc tiêu hóa.\n\nCăng thẳng tâm lý kéo dài tác động qua trục não – ruột, gây rối loạn nhu động và tăng tính thấm thành ruột, dễ thúc đẩy các đợt bùng phát viêm ruột ở người có cơ địa nhạy cảm.

Lưu ý an toàn

Thông tin trong bài viết chỉ mang tính chất tham khảo giáo dục sức khỏe, không thay thế cho việc thăm khám, chẩn đoán hay chỉ định y khoa từ bác sĩ. Người bệnh tuyệt đối không tự ý mua thuốc kháng sinh, thuốc giảm đau hay thuốc cầm tiêu chảy khi chưa có ý kiến của nhân viên y tế. Cần đến ngay cơ sở y tế gần nhất nếu xuất hiện các dấu hiệu cảnh báo nguy hiểm như tiêu chảy ồ ạt kéo dài, sốt cao không hạ, nôn nhiều không uống được, phân có nhiều máu hoặc đau bụng dữ dội liên tục.

Tóm tắt

Hiểu rõ các căn nguyên gây viêm ruột đại tràng giúp người bệnh chủ động phòng ngừa, điều chỉnh chế độ ăn uống khoa học và kịp thời nhận biết những dấu hiệu bất thường. Khi xuất hiện các triệu chứng tiêu hóa kéo dài hoặc nghiêm trọng, việc đến cơ sở y tế thăm khám trực tiếp với bác sĩ chuyên khoa tiêu hóa là giải pháp an toàn và hiệu quả nhất để xác định chính xác nguyên nhân và nhận phác đồ chăm sóc phù hợp.