Viêm phổi tăng bạch cầu ái toan: Nguyên nhân, dấu hiệu và cách điều trị

Tổng quan về viêm phổi tăng bạch cầu ái toan

Bạch cầu ái toan là một phân lớp tế bào bạch cầu hạt có nguồn gốc từ tủy xương, đóng vai trò quan trọng trong việc bảo vệ cơ thể trước các tác nhân nhiễm ký sinh trùng và điều hòa các phản ứng dị ứng. Ở người có sức khỏe bình thường, bạch cầu ái toan chỉ chiếm khoảng một đến năm phần trăm tổng số bạch cầu lưu hành trong máu ngoại vi. Trong điều kiện sinh lý, số lượng tế bào này tại mô phổi rất thấp và không gây tổn hại cho các cấu trúc hô hấp.

Bệnh viêm phổi tăng bạch cầu ái toan xảy ra khi có sự gia tăng bất thường của bạch cầu ái toan trong máu trên 500 tế bào trên một microlit máu, hoặc tỷ lệ bạch cầu ái toan trong dịch rửa phế quản phế nang vượt quá năm phần trăm, thậm chí vượt mức hai mươi lăm phần trăm ở các thể bệnh điển hình. Khi có các tổn thương ban đầu tại biểu mô đường thở và tế bào nội mô mạch máu, sự giải phóng chất trung gian báo động như interleukin-33 sẽ thúc đẩy quá trình huy động mạnh mẽ bạch cầu ái toan vào nhu mô phổi. Tại đây, các tế bào bạch cầu ái toan bị kích hoạt và giải phóng các hạt chứa protein độc tế bào cùng enzym thoái hóa mô, gây tổn thương trực tiếp lên lớp tế bào biểu mô phế nang, tế bào nội mô mao mạch và cấu trúc mô kẽ.

Hậu quả của quá trình bệnh sinh là tình trạng viêm xuất tiết phế nang, phù nề mô kẽ và cản trở nghiêm trọng quá trình khuếch tán khí qua màng phế nang mao mạch. Tùy thuộc vào tốc độ tiến triển và cơ chế bệnh sinh, bệnh được chia thành hai thể chính là viêm phổi tăng bạch cầu ái toan cấp tính và viêm phổi tăng bạch cầu ái toan mạn tính. Ngoài ra, bệnh còn được phân loại dựa trên phạm vi tổn thương khu trú đơn độc tại phổi hoặc phối hợp tổn thương đa cơ quan, cũng như phân định giữa nhóm xác định được căn nguyên kích hoạt và nhóm vô căn.

Nguyên nhân và yếu tố nguy cơ

Nguyên nhân gây viêm phổi tăng bạch cầu ái toan rất đa dạng và được chia thành nhóm có căn nguyên xác định và nhóm vô căn. Đa số các ca bệnh thực tế lâm sàng thuộc nhóm vô căn, nghĩa là không tìm thấy nguyên nhân kích hoạt trực tiếp dù đã làm đầy đủ các xét nghiệm tìm kiếm. Tuy nhiên, việc rà soát và loại trừ cẩn thận mọi căn nguyên tiềm tàng luôn là yêu cầu bắt buộc nhằm định hướng phác đồ can thiệp chính xác nhất.

Đối với nhóm có căn nguyên nhiễm trùng, tác nhân phổ biến nhất là các loại ký sinh trùng, đặc biệt là giun đũa Ascaris lumbricoides, giun móc, giun lươn hoặc sán lá phổi khi ấu trùng di chuyển qua hệ thống tuần hoàn và xâm nhập vào nhu mô phổi. Bên cạnh đó, nhiễm nấm dị ứng, điển hình là nấm Aspergillus gây bệnh nấm phế quản phổi dị ứng, cũng là một yếu tố thúc đẩy tình trạng tăng bạch cầu ái toan mạnh mẽ tại đường dẫn khí.

Ở nhóm không nhiễm trùng, phản ứng dị ứng thuốc là một trong những nguyên nhân hàng đầu. Nhiều nhóm thuốc thông dụng có thể gây ra phản ứng quá mẫn tại phổi, bao gồm các loại thuốc kháng sinh như penicillin, ethambutol, daptomycin, thuốc chống viêm không steroid, thuốc chống co giật như phenytoin hay carbamazepine, thuốc ức chế tái hấp thu serotonin có chọn lọc và các thuốc điều hòa miễn dịch như methotrexate hoặc aspirin.

Hít phải các chất kích ứng đường hô hấp đóng vai trò kích hoạt quan trọng, đặc biệt là khói than, hóa chất dạng hạt, kim loại độc hại, bụi mịn công nghiệp hoặc khí độc môi trường. Thói quen sử dụng thuốc lá, đặc biệt là những người mới bắt đầu hút thuốc lần đầu hoặc những người đột ngột gia tăng tần suất hút thuốc trong thời gian ngắn, là một yếu tố kích thích thường gặp trong thể bệnh cấp tính.

Yếu tố nguy cơ gia tăng bệnh còn gắn liền với cơ địa dị ứng cá nhân hoặc gia đình, tiền sử mắc bệnh hen suyễn mạn tính, viêm mũi xoang dị ứng, viêm da cơ địa hoặc polyp mũi. Ngoài ra, các tình trạng bệnh lý tự miễn tiềm ẩn, viêm mạch máu hệ thống hoặc một số bệnh lý ác tính hệ huyết học cũng tạo điều kiện thuận lợi thúc đẩy phản ứng tăng sinh bạch cầu ái toan quá mức tại phổi.

Dấu hiệu và triệu chứng thường gặp

Biểu hiện lâm sàng của viêm phổi tăng bạch cầu ái toan có sự khác biệt rõ rệt giữa hai thể bệnh cấp tính và mạn tính, đồng thời thay đổi tùy theo mức độ tổn thương phổi của từng cá nhân.

Ở thể viêm phổi tăng bạch cầu ái toan cấp tính, bệnh cảnh khởi phát rầm rộ và diễn tiến xấu đi rất nhanh chóng, thường chỉ trong vòng vài ngày đến dưới hai tuần. Người bệnh thường có biểu hiện sốt cao đột ngột kèm theo ớn lạnh, ho khan hoặc ho có đờm, mệt mỏi kiệt sức và đau nhức cơ toàn thân. Đau ngực kiểu màng phổi là triệu chứng thường gặp, mức độ đau tăng lên khi hít thở sâu hoặc khi ho. Tình trạng khó thở tiến triển nhanh chóng từ mức độ gắng sức đến khó thở ngay cả khi nghỉ ngơi. Điểm đặc biệt nguy hiểm ở thể cấp tính là độ bão hòa oxy trong máu có thể tụt giảm nghiêm trọng trong vòng vài giờ, đẩy bệnh nhân vào tình trạng suy hô hấp cấp tính cần can thiệp khẩn cấp. Thể bệnh này thường ghi nhận ở những người trẻ tuổi, trước đó hoàn toàn khỏe mạnh và thường có tiền sử mới tiếp xúc với khói thuốc lá.

Ngược lại, thể viêm phổi tăng bạch cầu ái toan mạn tính tiến triển một cách âm thầm và kéo dài qua nhiều tuần, thậm chí nhiều tháng trước khi được chẩn đoán. Các triệu chứng thường gặp bao gồm ho kéo dài, khó thở tăng dần theo thời gian, thở khò khè giống cơn hen phế quản, sốt nhẹ về chiều hoặc sốt thất thường. Đi kèm với đó là các triệu chứng toàn thân như đổ mồ hôi trộm vào ban đêm, sụt cân không rõ nguyên nhân, chán ăn và suy nhược cơ thể kéo dài. Người bệnh thể mạn tính hiếm khi gặp tình trạng suy hô hấp cấp nguy kịch ngay từ đầu nhưng bệnh cảnh lại dai dẳng và dễ tái phát nhiều lần.

Dấu hiệu cảnh báo nguy hiểm mà người bệnh và người nhà cần đặc biệt lưu ý bao gồm tình trạng khó thở dữ dội, thở gấp, cánh mũi phập phồng, co kéo các cơ hô hấp phụ ở cổ và ngực, môi hoặc đầu ngón tay tím tái, bồn chồn, lú lẫn do thiếu oxy não. Trong thực tế, bệnh rất dễ bị chẩn đoán nhầm với viêm phổi do vi khuẩn thông thường, lao phổi, đợt cấp hen suyễn hoặc các bệnh phổi kẽ khác, dẫn đến việc điều trị kháng sinh kéo dài mà không đem lại hiệu quả.

Chẩn đoán

Chẩn đoán viêm phổi tăng bạch cầu ái toan đòi hỏi sự kết hợp chặt chẽ giữa khai thác bệnh sử chi tiết, đánh giá lâm sàng toàn diện và thực hiện các xét nghiệm cận lâm sàng chuyên sâu nhằm xác định tình trạng xâm nhiễm tế bào ái toan và loại trừ các nguyên nhân khác.

Xét nghiệm tổng phân tích tế bào máu ngoại vi là bước đánh giá cơ bản. Ở thể mạn tính, số lượng bạch cầu ái toan trong máu thường tăng rất cao ngay từ đầu, vượt ngưỡng 500 tế bào trên một microlit máu. Tuy nhiên, ở thể cấp tính, số lượng bạch cầu ái toan trong máu ngoại vi có thể hoàn toàn bình thường trong những ngày đầu khởi phát và chỉ tăng lên sau đó, khiến việc dựa đơn thuần vào máu ngoại vi dễ bỏ sót chẩn đoán.

Chẩn đoán hình ảnh đóng vai trò quyết định trong việc phát hiện tổn thương nhu mô phổi. Phim chụp X-quang ngực thẳng thường cho thấy hình ảnh đông đặc phế nang hoặc tổn thương thâm nhiễm hai bên phổi. Chụp cắt lớp vi tính độ phân giải cao lồng ngực giúp quan sát chi tiết các vùng tổn thương dạng kính mờ, nốt mờ phế nang và dầy vách liên tiểu thùy. Ở thể mạn tính, hình ảnh điển hình thường là thâm nhiễm ngoại vi đối xứng hai bên phổi, được ví như hình ảnh soi gương của phù phổi cấp.

Nội soi phế quản kèm rửa phế quản phế nang là phương pháp có giá trị chẩn đoán xác định cao nhất. Tỷ lệ bạch cầu ái toan trong dịch rửa phế quản vượt quá hai mươi lăm phần trăm là tiêu chuẩn cốt lõi để khẳng định chẩn đoán. Đối với các trường hợp cấp tính vô căn, bác sĩ thường đối chiếu theo tiêu chuẩn Philit sửa đổi bao gồm khởi phát cấp tính dưới một tháng, suy hô hấp thiếu oxy máu, tổn thương thâm nhiễm phổi trên chẩn đoán hình ảnh và bạch cầu ái toan dịch rửa phế quản vượt trên hai mươi lăm phần trăm sau khi đã loại trừ các bệnh tăng bạch cầu ái toan đặc hiệu khác. Ngoài ra, mẫu dịch rửa còn được nuôi cấy vi sinh để loại trừ viêm phổi do nhiễm khuẩn hoặc nấm. Sinh thiết phổi qua nội soi hoặc sinh thiết phổi mở chỉ được chỉ định trong những trường hợp lâm sàng không điển hình, kết quả dịch rửa chưa rõ ràng hoặc cần phân biệt với u hạt, viêm mạch máu hoại tử và tổn thương ác tính. Đo chức năng hô hấp và khí máu động mạch cũng được tiến hành để lượng giá mức độ suy giảm thông khí và thiếu hụt oxy máu.

Phân loại bệnh viêm phổi tăng bạch cầu ái toan

Trong thực hành y khoa, bệnh viêm phổi tăng bạch cầu ái toan được phân loại dựa trên nhiều tiêu chí nhằm phục vụ mục đích chẩn đoán và tiên lượng bệnh. Phân loại theo tiến triển thời gian chia bệnh thành hai nhóm chính là thể cấp tính và thể mạn tính. Thể cấp tính thường diễn tiến đột ngột trong vòng dưới một tháng, trong khi thể mạn tính kéo dài âm ỉ nhiều tháng với các đợt tái phát nối tiếp nhau.

Phân loại theo phạm vi ảnh hưởng chia thành nhóm bệnh lý giới hạn đơn độc tại phổi và nhóm có kèm theo tổn thương đa cơ quan, chẳng hạn như tổn thương hệ tim mạch, tiêu hóa hoặc hệ thần kinh trong các hội chứng tăng bạch cầu ái toan hệ thống. Ngoài ra, phân loại theo căn nguyên bệnh sinh giúp phân biệt giữa các trường hợp xác định được yếu tố kích hoạt như thuốc, ký sinh trùng, nấm và các trường hợp vô căn theo tiêu chuẩn lâm sàng chuyên biệt.

Biến chứng nguy hiểm của viêm phổi tăng bạch cầu ái toan

Nếu không được phát hiện sớm và can thiệp điều trị kịp thời, viêm phổi tăng bạch cầu ái toan có thể dẫn đến nhiều biến chứng nghiêm trọng đe dọa tính mạng. Biến chứng cấp tính đáng lo ngại nhất là suy hô hấp cấp tiến triển, khi các phế nang bị ngập tràn dịch viêm và tế bào ái toan khiến quá trình trao đổi oxy bị đình trệ, dẫn đến thiếu oxy máu trầm trọng và toan hô hấp.

Ở thể mạn tính không được kiểm soát tốt hoặc tái phát nhiều lần, tình trạng viêm kéo dài có thể dẫn đến tổn thương cấu trúc phổi không hồi phục, suy giảm chức năng thông khí mạn tính và xơ hóa phế nang rải rác. Bên cạnh đó, việc người bệnh tự ý dùng thuốc điều trị kéo dài không có kiểm soát y tế còn tiềm ẩn nguy cơ gặp phải các tác dụng phụ nghiêm trọng như hội chứng Cushing, loãng xương, tăng đường huyết và suy giảm miễn dịch toàn thân.

Mối liên quan với các bệnh lý tăng bạch cầu ái toan đặc hiệu

Viêm phổi tăng bạch cầu ái toan có mối liên hệ mật thiết và cần được phân biệt rõ với các hội chứng tăng bạch cầu ái toan đặc hiệu trong y khoa. Một trong những bệnh lý liên quan quan trọng là bệnh u hạt phối hợp viêm đa mạch tăng bạch cầu ái toan, hay còn gọi là hội chứng Churg-Strauss, một tình trạng viêm mạch máu hệ thống có thể gây tổn thương đồng thời ở phổi, tim, thận và thần kinh ngoại biên.

Một bệnh cảnh khác là hội chứng tăng bạch cầu ái toan máu vô căn, trong đó sự gia tăng tế bào ái toan không rõ nguyên nhân gây thâm nhiễm và tổn thương nhiều cơ quan nội tạng. Bệnh nấm Aspergillus phế quản phổi dị ứng cũng là một tình trạng liên quan chặt chẽ ở những người có cơ địa hen phế quản hoặc giãn phế quản. Việc nhận diện chính xác các bệnh lý này giúp bác sĩ thiết lập kế hoạch điều trị toàn thân phù hợp cho từng bệnh nhân.

Hướng xử trí và theo dõi y khoa

Mục tiêu chính trong quản lý và điều trị viêm phổi tăng bạch cầu ái toan là nhanh chóng dập tắt phản ứng viêm, ngăn chặn tổn thương mô phổi tiến triển, cải thiện tình trạng trao đổi khí và phòng ngừa nguy cơ tái phát lâu dài. Kế hoạch điều trị phải được cá thể hóa dưới sự theo dõi chặt chẽ của các bác sĩ chuyên khoa hô hấp.

Biện pháp đầu tiên và mang tính quyết định là xác định và loại bỏ ngay lập tức các yếu tố kích hoạt nếu có. Nếu bệnh được nghi ngờ do phản ứng dị ứng thuốc, bác sĩ sẽ chỉ định ngừng sử dụng loại thuốc nghi vấn và thay thế bằng liệu pháp an toàn khác. Bệnh nhân cần ngừng hoàn toàn việc hút thuốc lá hoặc thuốc lá điện tử, đồng thời cách ly khỏi môi trường có hóa chất độc hại, khói bụi hoặc nấm mốc. Trường hợp xác định được nguyên nhân do nhiễm ký sinh trùng, phác đồ điều trị đặc hiệu bằng thuốc tẩy giun sán theo hướng dẫn y khoa sẽ được ưu tiên áp dụng.

Liệu pháp thuốc kháng viêm toàn thân, đặc biệt là nhóm corticosteroid, đóng vai trò nền tảng trong điều trị ức chế miễn dịch và giảm nhanh số lượng bạch cầu ái toan thâm nhiễm tại phổi. Phần lớn bệnh nhân đáp ứng rất ngoạn mục với corticosteroid, các triệu chứng lâm sàng như sốt, ho, khó thở thường cải thiện rõ rệt chỉ sau một đến hai ngày dùng thuốc, kéo theo sự thoái triển của tổn thương trên phim chụp phổi. Ở thể cấp tính, thời gian điều trị thường ngắn hơn và hiếm khi tái phát sau khi ngừng thuốc. Ngược lại, ở thể mạn tính, người bệnh cần được duy trì dùng thuốc trong nhiều tháng với nguyên tắc giảm liều rất từ từ theo chỉ định nghiêm ngặt của bác sĩ nhằm hạn chế nguy cơ tái bùng phát khi hạ liều quá nhanh.

Đối với những trường hợp bệnh nhân suy hô hấp cấp tính hoặc thiếu oxy máu nặng, các biện pháp hỗ trợ hô hấp như thở oxy qua gọng kính, mặt nạ có túi dự trữ, thông khí nhân tạo không xâm lấn hoặc đặt nội khí quản thở máy xâm lấn cần được triển khai khẩn trương tại các đơn vị hồi sức cấp cứu. Bác sĩ cũng sẽ theo dõi sát các tác dụng phụ của liệu pháp điều trị kéo dài như tăng huyết áp, tăng đường huyết, loãng xương hoặc nhiễm trùng thứ phát để có phương án bảo vệ sức khỏe toàn diện cho người bệnh.

Phòng ngừa và giảm nguy cơ

Mặc dù phần lớn các trường hợp viêm phổi tăng bạch cầu ái toan là vô căn và không thể phòng ngừa tuyệt đối, việc chủ động kiểm soát các yếu tố nguy cơ từ môi trường và lối sống có thể giúp giảm thiểu đáng kể nguy cơ khởi phát hoặc tái phát bệnh.

Trước hết, không hút thuốc lá và tránh xa khói thuốc lá thụ động là biện pháp phòng bệnh hàng đầu. Những người chưa từng hút thuốc tuyệt đối không nên thử nghiệm, và những người đang hút thuốc cần tìm kiếm sự hỗ trợ y tế để cai thuốc dứt điểm, bởi sự thay đổi đột ngột trong thói quen hút thuốc là một trong những tác nhân khởi phát phổ biến nhất của thể viêm phổi cấp tính.

Thứ hai, việc sử dụng thuốc cần tuân thủ nghiêm ngặt theo hướng dẫn và kê đơn của bác sĩ. Người dân không được tự ý mua và lạm dụng các loại thuốc kháng sinh, thuốc chống viêm không steroid hoặc các thực phẩm chức năng không rõ nguồn gốc. Nếu bản thân có tiền sử dị ứng với bất kỳ loại thuốc nào, cần thông báo chi tiết cho nhân viên y tế trước khi bắt đầu bất kỳ đợt điều trị mới nào.

Thứ ba, người lao động làm việc trong môi trường tiếp xúc nhiều với bụi kim loại, khói hóa chất, bụi than hoặc môi trường nông nghiệp có nguy cơ nấm mốc cao cần trang bị đầy đủ phương tiện bảo hộ lao động đạt chuẩn như mặt nạ lọc khí chuyên dụng và quần áo bảo hộ. Đồng thời, giữ gìn vệ sinh an toàn thực phẩm, ăn chín uống sôi, rửa tay trước khi ăn và tẩy giun định kỳ giúp ngăn ngừa nguy cơ nhiễm các loại ký sinh trùng di chuyển vào phổi. Đối với người có cơ địa dị ứng hoặc mắc hen suyễn, việc tái khám định kỳ và kiểm soát tốt tình trạng viêm đường thở mạn tính sẽ giúp hạn chế nguy cơ tiến triển thành các bệnh cảnh tăng bạch cầu ái toan phức tạp.

Khi nào cần gặp bác sĩ?

Người bệnh cần chủ động đến các cơ sở y tế có chuyên khoa hô hấp để thăm khám ngay khi xuất hiện các triệu chứng hô hấp bất thường kéo dài như ho dai dẳng trên hai tuần không rõ nguyên nhân, khó thở tăng dần khi vận động thể lực, sốt nhẹ âm ỉ không dứt, sụt cân ngoài ý muốn hoặc đổ mồ hôi đêm nhiều. Việc thăm khám sớm giúp phát hiện bệnh ở giai đoạn đầu, tránh để tổn thương lan rộng và hạn chế việc sử dụng kháng sinh không cần thiết do chẩn đoán nhầm.

Đặc biệt, người bệnh hoặc người nhà cần gọi cấp cứu hoặc đến ngay khoa cấp cứu của bệnh viện gần nhất nếu xuất hiện bất kỳ dấu hiệu nguy hiểm nào sau đây:

• Cảm giác khó thở dữ dội, hụt hơi đột ngột ngay cả khi đang nghỉ ngơi;
• Thở nhanh nông, nghe thấy tiếng rít thở hoặc khò khè dữ dội;
• Đau tức ngực dữ dội, cơn đau tăng lên khi hít thở hoặc ho;
• Môi, đầu ngón tay hoặc niêm mạc chuyển sang màu xanh tím nhợt nhạt do thiếu hụt oxy máu;
• Cảm giác chóng mặt, lú lẫn, bồn chồn, li bì hoặc mất khả năng tập trung;
• Sốt cao liên tục kèm rét run và kiệt sức nhanh chóng chỉ sau một đến hai ngày.

Lưu ý an toàn

Thông tin trong bài viết chỉ mang tính chất giáo dục sức khỏe tổng quát và cung cấp nhận thức y khoa cơ bản, hoàn toàn không thể thay thế cho quá trình thăm khám, chẩn đoán xác định và chỉ định điều trị của các bác sĩ chuyên khoa hô hấp. Viêm phổi tăng bạch cầu ái toan là một bệnh cảnh phức tạp, biểu hiện lâm sàng dễ trùng lặp với nhiều bệnh lý nhiễm trùng đường hô hấp khác nhưng phương pháp điều trị lại hoàn toàn khác biệt.

Người bệnh tuyệt đối không được tự ý tìm mua các loại thuốc kháng viêm corticosteroid để tự điều trị tại nhà khi thấy các triệu chứng ho, sốt hoặc khó thở. Việc tự ý sử dụng hoặc ngừng thuốc đột ngột có thể che lấp triệu chứng nguy hiểm, gây biến chứng suy tuyến thượng thận cấp hoặc làm bệnh bùng phát dữ dội hơn. Đồng thời, không tự ý dùng các bài thuốc truyền miệng, thảo dược không rõ nguồn gốc để xông hít vì có thể làm trầm trọng thêm phản ứng dị ứng tại phế nang. Mọi quyết định liên quan đến dùng thuốc và can thiệp y tế bắt buộc phải có sự đánh giá và đồng thuận từ bác sĩ điều trị.

Kết luận

Viêm phổi tăng bạch cầu ái toan là một bệnh lý hô hấp đặc thù đòi hỏi sự nhận diện chính xác và can thiệp y tế kịp thời. Dù có thể tiến triển nhanh chóng thành suy hô hấp cấp tính đe dọa tính mạng hoặc kéo dài mạn tính gây suy giảm chất lượng cuộc sống, căn bệnh này nhìn chung có tiên lượng rất khả quan nếu được chẩn đoán đúng và tiếp cận liệu pháp điều trị chuẩn mực từ giai đoạn sớm.

Sự phối hợp chặt chẽ giữa người bệnh và nhân viên y tế trong việc tuân thủ phác đồ điều trị, tránh xa các tác nhân kích ứng và kiên trì theo dõi định kỳ là yếu tố quyết định để kiểm soát bệnh bền vững, bảo tồn tối đa chức năng hô hấp và ngăn ngừa nguy cơ tái phát trong tương lai.