Viêm não Nhật Bản và viêm não Nhật Bản B có nguy hiểm không?

Viêm não Nhật Bản có nguy hiểm không là gì?

Viêm não Nhật Bản là bệnh nhiễm trùng cấp tính hệ thần kinh trung ương do virus viêm não Nhật Bản thuộc nhóm Flavivirus gây nên. Bệnh lưu hành phổ biến ở nhiều quốc gia châu Á, đặc biệt tại các vùng nông thôn canh tác lúa nước kết hợp chăn nuôi gia súc. Tên gọi viêm não Nhật Bản B chỉ là thuật ngữ lịch sử từng được sử dụng để phân loại dịch tễ, không đại diện cho một căn bệnh khác hay chủng virus khác. Căn bệnh này tấn công trực tiếp vào chất xám của não bộ, gây ra những phản ứng viêm cấp tính dồn dập. Bệnh diễn biến nhanh chóng từ những triệu chứng sốt cao thông thường đến tình trạng co giật, hôn mê sâu và đe dọa trực tiếp tính mạng nếu không được tiếp cận y tế kịp thời.

Mối liên hệ giữa tên gọi viêm não Nhật Bản và viêm não Nhật Bản B

Trong thực tế y khoa, viêm não Nhật Bản và viêm não Nhật Bản B chỉ là hai cách gọi khác nhau của cùng một căn bệnh. Tên gọi viêm não Nhật Bản B xuất phát từ quy ước phân loại dịch tễ học trước đây để phân biệt với viêm não loại A còn gọi là viêm não von Economo. Ngày nay, y học thế giới và Bộ Y tế thống nhất dùng tên gọi viêm não Nhật Bản để chỉ bệnh lý viêm cấp tính hệ thần kinh trung ương do virus viêm não Nhật Bản gây ra.

Virus này thuộc họ Flaviviridae, lưu hành phổ biến tại khu vực châu Á và Tây Thái Bình Dương. Do đó, người dân không nên nhầm lẫn rằng đây là hai chủng virus khác nhau hoặc hai cấp độ bệnh riêng biệt. Mọi khuyến cáo về cơ chế bệnh sinh, khả năng lây lan, mức độ tổn thương thần kinh và biện pháp phòng ngừa đều áp dụng đồng nhất cho căn bệnh này.

Mức độ nguy hiểm và nguy cơ tổn thương hệ thần kinh trung ương

Viêm não Nhật Bản là một trong những bệnh truyền nhiễm cấp tính đặc biệt nguy hiểm đối với hệ thần kinh. Khi virus xâm nhập vào cơ thể và vượt qua hàng rào máu não, chúng tấn công trực tiếp vào nhu mô não, tủy sống và màng não, gây phù nề, hoại tử tế bào thần kinh và xuất huyết lan tỏa.

Tỷ lệ tử vong do viêm não Nhật Bản có thể dao động ở mức đáng kể nếu người bệnh không được can thiệp y tế tích cực. Đáng lưu ý hơn, khoảng ba mươi đến năm mươi phần trăm số người vượt qua giai đoạn nguy kịch vẫn phải chịu đựng những tổn thương thần kinh vĩnh viễn. Bệnh tiến triển rất nhanh, từ giai đoạn sốt cao ban đầu chuyển sang hôn mê, co giật và suy hô hấp chỉ trong vài ngày ngắn ngủi, gây khó khăn lớn cho công tác cấp cứu.

Các di chứng thần kinh và thể chất kéo dài sau khi mắc bệnh

Những bệnh nhân sống sót sau đợt viêm não cấp tính thường đối mặt với gánh nặng tàn tật suốt đời. Các di chứng thực thể bao gồm liệt nửa người, liệt tứ chi, run giật cơ, rối loạn phối hợp vận động và mất khả năng tự chủ sinh hoạt hàng ngày.

Bên cạnh tổn thương vận động, tổn thương nhu mô não còn dẫn tới suy giảm nhận thức sâu sắc, rối loạn hành vi cảm xúc, mất trí nhớ, giảm khả năng ngôn ngữ và chứng động kinh thứ phát kéo dài nhiều năm. Đối với trẻ nhỏ, di chứng của bệnh ảnh hưởng nghiêm trọng đến sự phát triển thể chất lẫn trí tuệ, để lại những tổn thương tinh thần và kinh tế to lớn cho gia đình cũng như cộng đồng xã hội.

Đường lây truyền từ muỗi Culex và đối tượng có nguy cơ cao

Virus viêm não Nhật Bản không lây truyền trực tiếp từ người sang người qua đường hô hấp hay tiếp xúc thông thường. Nguồn truyền nhiễm tự nhiên duy nhất là qua vết cắn của muỗi thuộc giống Culex, chủ yếu là loài Culex tritaeniorhynchus.

Loài muỗi này sinh sản chủ yếu ở những vùng đồng ruộng lúa nước, mương máng, ao tù và chuồng trại chăn nuôi gia súc. Động vật có vú, đặc biệt là lợn và các loài chim hoang dã, đóng vai trò là vật chủ khuếch đại mầm bệnh. Khi muỗi đốt động vật mang virus rồi quay sang đốt người, virus sẽ theo tuyến nước bọt của muỗi xâm nhập vào dòng máu người. Mặc dù trẻ em dưới mười lăm tuổi là đối tượng dễ phát bệnh nhất do hệ miễn dịch chưa hoàn thiện, người lớn chưa có kháng thể bảo vệ vẫn có nguy cơ mắc bệnh nặng khi bị muỗi mang virus đốt.

Biện pháp phòng bệnh chủ động bằng vắc xin và diệt muỗi

Hiện nay chưa có thuốc kháng virus đặc hiệu để điều trị dứt điểm viêm não Nhật Bản, do đó phòng ngừa chủ động là biện pháp bảo vệ cốt lõi. Trong đó, tiêm vắc xin phòng viêm não Nhật Bản là giải pháp căn cơ và hữu hiệu nhất để kích thích cơ thể sinh kháng thể bảo vệ lâu dài.

Bên cạnh việc tiêm phòng đầy đủ các mũi cơ bản và mũi nhắc lại theo khuyến cáo chuyên môn, việc triệt tiêu vector truyền bệnh đóng vai trò vô cùng cấp thiết. Người dân cần ngủ màn thường xuyên cả ban ngày lẫn ban đêm, mặc quần áo dài tay, bôi kem chống muỗi, dọn dẹp vệ sinh môi trường quanh nhà, lấp các vũng nước đọng, đậy kín dụng cụ chứa nước và thả cá để diệt lăng quăng bọ gậy. Chuồng trại chăn nuôi gia súc gia cầm cũng cần được bố trí xa khu vực nhà ở để giảm mật độ muỗi truyền bệnh tiếp xúc với con người.

Lưu ý an toàn

Thông tin trong bài viết chỉ mang tính chất phổ biến kiến thức giáo dục y tế cộng đồng và không thay thế cho việc chẩn đoán hay điều trị y khoa. Viêm não Nhật Bản không có thuốc điều trị đặc hiệu tại nhà, tuyệt đối không tự ý mua thuốc hạ sốt, kháng sinh hay truyền dịch khi chưa có chỉ định của bác sĩ. Khi phát hiện các dấu hiệu nghi ngờ như sốt cao liên tục không hạ, nôn vọt, li bì hoặc co giật, cần đưa người bệnh đến ngay bệnh viện chuyên khoa truyền nhiễm hoặc khoa hồi sức cấp cứu gần nhất.

Tóm tắt

Viêm não Nhật Bản là bệnh truyền nhiễm cấp tính rất nguy hiểm ở hệ thần kinh trung ương nhưng hoàn toàn có thể chủ động phòng ngừa. Tiêm vắc xin đầy đủ và đúng lịch kết hợp diệt bọ gậy, phòng chống muỗi đốt là biện pháp bảo vệ hiệu quả nhất. Khi có bất kỳ dấu hiệu sốt cao đột ngột kèm đau đầu, nôn mửa hoặc co giật, người bệnh cần được đưa ngay tới cơ sở y tế để thăm khám kịp thời.