Viêm não Nhật Bản lây qua đường nào và cách phòng ngừa

Viêm não nhật bản lây qua đường nào?

Viêm não Nhật Bản là tình trạng nhiễm trùng nhu mô não cấp tính do virus viêm não Nhật Bản thuộc chi Flavivirus gây ra. Đây là một trong những nguyên nhân hàng đầu gây viêm não do virus tại các nước châu Á và khu vực Tây Thái Bình Dương. Khi xâm nhập vào cơ thể người qua vết cắn của muỗi nhiễm bệnh, virus nhân lên trong hệ thống hạch bạch huyết rồi theo dòng máu tấn công vào tế bào thần kinh trung ương. Quá trình này gây phản ứng viêm phù nề và hoại tử mô não, có thể để lại nhiều di chứng thần kinh kéo dài hoặc nguy cơ tử vong nếu không được can thiệp kịp thời. Bệnh có thể xuất hiện ở mọi lứa tuổi, trong đó trẻ nhỏ dưới 15 tuổi chưa tiêm phòng là đối tượng có nguy cơ mắc cao nhất.

Cơ chế lan truyền của virus viêm não Nhật Bản qua muỗi Culex

Virus viêm não Nhật Bản duy trì vòng tuần hoàn tự nhiên giữa các loài chim hoang dã như cò, vạc và các loài gia súc nuôi, đặc biệt là lợn. Những động vật này đóng vai trò là ổ chứa mầm bệnh và vật chủ khuếch đại virus, khiến nồng độ virus trong máu động vật tăng cao nhưng thường không làm chúng phát bệnh.

Muỗi cái thuộc giống Culex, chủ yếu là Culex tritaeniorhynchus, sau khi hút máu động vật chứa mầm bệnh sẽ bị nhiễm virus. Sau thời gian ủ bệnh trong tuyến nước bọt của muỗi, chúng tiếp tục đốt người và truyền virus trực tiếp vào dòng máu.

Đáng chú ý, người nhiễm bệnh được coi là vật chủ cụt ngõ vì lượng virus trong máu người rất thấp và nhanh chóng suy giảm, không đủ để lây truyền ngược lại cho muỗi đốt sau đó. Do vậy, bệnh tuyệt đối không lây từ người sang người qua hơi thở, ăn uống hay chăm sóc người bệnh thông thường.

Khu vực và thời điểm muỗi truyền bệnh hoạt động mạnh

Loài muỗi Culex tritaeniorhynchus phát triển mạnh mẽ nhất ở các vùng nông thôn, vùng bán sơn địa nơi có nhiều ruộng lúa nước, kênh mương tưới tiêu và ao hồ tù đọng. Mật độ muỗi thường tăng cao vào mùa hè và mùa mưa, trùng với thời điểm gieo cấy lúa nước và mùa sinh sản của các loài chim hoang dã.

Về thói quen hoạt động, muỗi Culex thường bay vào chuồng gia súc hoặc nhà ở để hút máu người và động vật từ lúc hoàng hôn cho đến sáng sớm. Ban ngày, muỗi có xu hướng trú đậu tại các bụi rậm rậm rạp, chuồng trại chăn nuôi, bờ ruộng hoặc những góc tối ẩm thấp quanh khu dân cư.

Những người sinh sống, làm việc gần khu vực chăn nuôi lợn hoặc đồng ruộng có nguy cơ tiếp xúc với muỗi truyền bệnh cao hơn. Hiểu rõ đặc tính sinh học của muỗi là cơ sở quan trọng để triển khai các biện pháp phòng tránh muỗi đốt hiệu quả theo từng thời điểm.

Vai trò của tiêm chủng trong phòng ngừa viêm não Nhật Bản

Tiêm chủng đầy đủ vaccine phòng viêm não Nhật Bản là biện pháp hiệu quả và mang tính bền vững nhất để tạo kháng thể chủ động bảo vệ cơ thể. Do bất kỳ ai chưa có miễn dịch đều có thể bị nhiễm khi bị muỗi mang mầm bệnh đốt, vaccine giúp hệ miễn dịch nhanh chóng ngăn chặn virus xâm nhập vào hệ thần kinh.

Hiện nay tại các trung tâm tiêm chủng có cả loại vaccine bất hoạt và vaccine sống giảm độc lực tái tổ hợp. Lịch tiêm thường bắt đầu cho trẻ từ chín tháng tuổi hoặc một tuổi tùy theo chỉ định của từng loại sinh phẩm. Trẻ cần được tiêm đủ các mũi cơ bản và tiêm nhắc lại theo hướng dẫn của nhân viên y tế để duy trì lượng kháng thể bảo vệ lâu dài.

Người lớn chưa từng tiêm phòng hoặc người đi công tác, du lịch đến vùng có dịch lưu hành cũng nên chủ động tham vấn ý kiến bác sĩ để tiêm bổ sung kịp thời.

Các biện pháp phòng ngừa muỗi đốt và kiểm soát môi trường sống

Song song với việc tiêm phòng, kiểm soát véc tơ truyền bệnh và ngăn ngừa muỗi đốt là mắt xích thiết yếu để bảo vệ sức khỏe mỗi ngày. Mọi người trong gia đình cần duy trì thói quen ngủ trong màn kể cả ban ngày lẫn ban đêm, đặc biệt chú ý bảo vệ trẻ sơ sinh và trẻ nhỏ. Khi phải ra ngoài lúc sáng sớm hoặc chập tối, nên mặc quần áo dài tay và dùng kem chống muỗi an toàn.

Bên cạnh đó, cần chủ động triệt tiêu nơi sinh sản của muỗi bằng cách khơi thông cống rãnh, lật úp phế thải đọng nước mưa quanh nhà và thả cá vào chum vại chứa nước để diệt lăng quăng bọ gậy. Thường xuyên phát quang bụi rậm, vệ sinh sạch sẽ nhà cửa và sân vườn.

Đối với các gia đình làm nông nghiệp, chuồng trại chăn nuôi gia súc như lợn, trâu, bò nên xây dựng cách xa khu nhà ở và định kỳ phun hóa chất diệt muỗi theo chỉ dẫn của y tế địa phương.

Lưu ý an toàn

Những thông tin trong bài viết mang tính chất phổ biến kiến thức y khoa và hướng dẫn phòng bệnh cộng đồng, không thay thế cho việc chẩn đoán hay phác đồ điều trị chuyên môn của bác sĩ. Khi phát hiện bản thân hoặc người nhà có dấu hiệu sốt cao đột ngột, đau đầu dữ dội, nôn mửa, lơ mơ hoặc co giật, cần lập tức đưa người bệnh đến bệnh viện gần nhất để được thăm khám và cấp cứu kịp thời, tuyệt đối không tự ý mua thuốc điều trị.

Tóm tắt

Viêm não Nhật Bản lây truyền chủ yếu qua vết đốt của muỗi Culex mang virus từ ổ chứa động vật chứ không lây trực tiếp từ người sang người. Chủ động tiêm vaccine đúng lịch kết hợp với các biện pháp chống muỗi đốt và vệ sinh môi trường sống là chìa khóa then chốt giúp phòng bệnh hiệu quả. Khi nhận thấy các dấu hiệu bất thường, người dân nên đến ngay cơ sở y tế để được chăm sóc an toàn.