Viêm não Nhật Bản có lây không và phương thức lây truyền bệnh

Viêm não Nhật Bản có lây không là gì?

Bệnh viêm não Nhật Bản thuộc nhóm bệnh truyền nhiễm nguy hiểm có nguồn gốc từ virus thuộc họ Flaviviridae. Mặc dù mang tên Nhật Bản do virus lần đầu tiên được phân lập tại đây, căn bệnh này phân bố rộng rãi tại nhiều quốc gia châu Á và vùng nhiệt đới, trong đó có Việt Nam. Bệnh có đặc trưng là diễn tiến nhanh, có thể dẫn đến phù não, tổn thương nhu mô não và để lại các di chứng thần kinh kéo dài nếu không được phát hiện và hỗ trợ y tế kịp thời.

Mặc dù có mức độ nguy hiểm cao đối với sức khỏe hệ thần kinh, viêm não Nhật Bản không thuộc nhóm bệnh lây lan ngẫu nhiên qua không khí hay qua tiếp xúc thể chất thông thường. Quá trình truyền nhiễm bắt buộc phải thông qua một mắt xích trung gian sinh học là loài muỗi mang virus. Do đó, việc hiểu rõ nguồn gốc mầm bệnh, đặc điểm trung gian truyền bệnh và các động vật lưu trữ virus là tiền đề then chốt để xây dựng kế hoạch kiểm soát dịch bệnh toàn diện.

Khả năng lây truyền trực tiếp giữa người với người

Nhiều người thường băn khoăn liệu viêm não Nhật Bản có lây qua đường hô hấp hay tiếp xúc sinh hoạt hằng ngày hay không. Câu trả lời khẳng định từ các chuyên gia truyền nhiễm là bệnh không lây trực tiếp từ người sang người. Virus viêm não Nhật Bản không truyền qua nước bọt, giọt bắn khi ho, hắt hơi, cũng không lây lan khi dùng chung vật dụng ăn uống hay đồ dùng cá nhân.

Người bệnh mắc viêm não Nhật Bản là vật chủ ngõ cụt của chu trình lây truyền. Điều này có nghĩa là khi virus xâm nhập vào cơ thể người, nồng độ virus trong máu thường rất thấp và thời gian tồn tại trong máu rất ngắn. Do đó, muỗi nếu có đốt người đang mắc bệnh cũng không thể hút đủ lượng virus để tiếp tục truyền mầm bệnh sang người khỏe mạnh khác. Vì vậy, người thân hoàn toàn có thể yên tâm chăm sóc người bệnh mà không cần cách ly nghiêm ngặt như các bệnh truyền nhiễm đường hô hấp.

Vai trò truyền bệnh của muỗi trung gian Culex

Phương thức lây truyền duy nhất trong tự nhiên của viêm não Nhật Bản là qua vết đốt của muỗi mang mầm bệnh. Vector truyền bệnh chính là loài muỗi Culex, phổ biến nhất là Culex tritaeniorhynchus. Loài muỗi này có tập tính sinh sản nhiều ở các vùng nước đọng, ruộng lúa nước, kênh mương tưới tiêu và thường bay vào nhà đốt người cũng như gia súc từ lúc chập tối đến sáng sớm.

Khi muỗi Culex đốt các loài động vật mang virus trong tự nhiên, virus sẽ xâm nhập và nhân lên bên trong tuyến nước bọt của muỗi. Sau khoảng thời gian ủ bệnh nội tại ở muỗi từ một đến hai tuần, muỗi sẽ trở thành vật trung gian truyền bệnh suốt đời. Khi muỗi này đốt người, virus theo nước bọt của muỗi đi vào dòng máu và có thể vượt qua hàng rào máu não để gây tổn thương tế bào thần kinh trung ương.

Động vật chứa mầm bệnh và chu trình khuếch đại virus

Chu trình duy trì virus viêm não Nhật Bản trong tự nhiên diễn ra chủ yếu giữa các loài chim hoang dã và gia súc. Lợn và một số loài chim lội nước như cò, diệc được xác định là ổ chứa mầm bệnh quan trọng nhất. Đặc biệt, lợn là vật chủ khuếch đại virus rất mạnh mẽ.

Khi lợn bị nhiễm virus, lượng virus trong máu của chúng tăng lên rất cao trong nhiều ngày mà hầu như không biểu hiện triệu chứng nặng. Muỗi Culex khi hút máu lợn nhiễm bệnh sẽ nhận một lượng lớn virus, từ đó gia tăng mật độ muỗi mang mầm bệnh trong khu vực. Những địa phương có mật độ chuồng trại chăn nuôi lợn xen kẽ khu dân cư hoặc gần cánh đồng lúa thường có nguy cơ bùng phát dịch cao hơn nếu không thực hiện tốt các biện pháp kiểm soát vệ sinh chuồng trại và diệt muỗi.

Cách thức chủ động phòng ngừa lây nhiễm hiệu quả

Vì cơ chế lây truyền hoàn toàn phụ thuộc vào muỗi đốt, các biện pháp phòng ngừa cần tập trung vào việc cắt đứt vector truyền bệnh và chủ động xây dựng miễn dịch cá nhân. Biện pháp then chốt và bền vững nhất là tiêm chủng vắc xin viêm não Nhật Bản đầy đủ và đúng lịch theo chương trình tiêm chủng mở rộng hoặc dịch vụ cho trẻ em và người lớn chưa có kháng thể.

Song song với tiêm chủng, việc phòng chống muỗi đốt đóng vai trò bảo vệ thiết thực hằng ngày. Các gia đình nên ngủ màn kể cả ban ngày, sử dụng rèm lưới chắn muỗi ở cửa sổ, mặc quần áo dài tay khi ra ngoài lúc hoàng hôn hoặc sáng sớm. Đồng thời, cần phát quang bụi rậm quanh nhà, đậy kín các dụng cụ chứa nước sinh hoạt, thả cá ăn bọ gậy, khơi thông cống rãnh và dọn dẹp chuồng trại gia súc định kỳ để hạn chế nơi muỗi đẻ trứng.

Lưu ý an toàn

Thông tin trong bài viết nhằm mục đích giáo dục sức khỏe cộng đồng và không thay thế cho các chẩn đoán hoặc chỉ định y khoa. Viêm não Nhật Bản là một cấp cứu thần kinh; do đó, người bệnh khi có các dấu hiệu sốt cao đột ngột kèm đau đầu dữ dội, nôn mửa hoặc co giật cần được đưa tới bệnh viện ngay lập tức. Tuyệt đối không tự ý dùng các bài thuốc truyền miệng để điều trị bệnh tại nhà.

Tóm tắt

Viêm não Nhật Bản hoàn toàn không lây lan trực tiếp từ người sang người qua các tiếp xúc hàng ngày. Hiểu rõ chu trình truyền bệnh qua muỗi Culex giúp gia đình chủ động bảo vệ sức khỏe qua việc vệ sinh môi trường, diệt lăng quăng và tiêm chủng vắc xin đầy đủ. Khi có triệu chứng nghi ngờ, người bệnh cần được đưa ngay đến cơ sở y tế để được thăm khám và chăm sóc kịp thời.