Viêm màng não do lao hay do nguyên nhân nào khác nữa?

Nguyên nhân viêm màng não là gì?

Viêm màng não là tình trạng tổn thương viêm xảy ra ở các lớp màng bảo vệ bao bọc xung quanh não bộ và tủy sống. Tùy thuộc vào tác nhân gây bệnh, viêm màng não có thể diễn tiến cấp tính đe dọa tính mạng chỉ sau vài giờ, hoặc tiến triển bán cấp và mạn tính qua nhiều tuần lễ. Nhiều người nhầm tưởng bệnh viêm màng não chỉ gắn liền với vi khuẩn lao do tính chất nguy hiểm và thời gian điều trị kéo dài của thể lao màng não. Tuy nhiên, căn nguyên gây bệnh trong thực tế phong phú hơn rất nhiều, trải rộng từ các chủng vi khuẩn thông thường, các loại virus theo mùa, cho đến các loại nấm cơ hội và các phản ứng miễn dịch không do nhiễm trùng. Việc phân biệt rõ các tác nhân này có ý nghĩa quyết định đối với phác đồ điều trị và tiên lượng phục hồi của người bệnh.

Viêm màng não do vi khuẩn lao và cơ chế gây bệnh

Vi khuẩn lao Mycobacterium tuberculosis là thủ phạm gây ra thể bệnh viêm màng não do lao. Tình trạng này hầu như luôn xuất hiện thứ phát sau khi vi khuẩn lao xâm nhập vào cơ thể, thường khởi phát từ ổ nhiễm khuẩn nguyên phát ở phổi rồi theo đường máu hoặc hệ bạch huyết lan đến màng não và nhu mô não.

Đặc điểm đáng chú ý của viêm màng não do lao là bệnh thường diễn tiến bán cấp hoặc mạn tính. Triệu chứng không rầm rộ ngay từ đầu mà biểu hiện từ từ qua nhiều ngày đến nhiều tuần với sốt nhẹ về chiều, đau đầu dai dẳng, sụt cân, suy nhược cơ thể trước khi chuyển sang giai đoạn kích thích màng não rõ rệt như cứng gáy, sợ ánh sáng và suy giảm ý thức. Do khởi phát âm thầm, bệnh rất dễ bị chẩn đoán muộn, dẫn đến nguy cơ cao tổn thương các dây thần kinh sọ não và để lại di chứng vận động nặng nề.

Nhóm nguyên nhân do các loại vi khuẩn khác gây viêm màng não cấp tính

Ngoài vi khuẩn lao, các loại vi khuẩn sinh mủ cấp tính là nhóm nguyên nhân phổ biến và nguy hiểm hàng đầu gây viêm màng não. Tình trạng nhiễm khuẩn này thường bùng phát dữ dội chỉ trong vòng vài giờ đến vài ngày, đe dọa trực tiếp tính mạng nếu không được cấp cứu hồi sức và dùng kháng sinh kịp thời.

Những tác nhân vi khuẩn thường gặp bao gồm phế cầu khuẩn Streptococcus pneumoniae, vi khuẩn màng não cầu Neisseria meningitidis và trực khuẩn Haemophilus influenzae týp b. Ở trẻ sơ sinh và người cao tuổi hoặc người suy giảm miễn dịch, vi khuẩn Listeria monocytogenes và Streptococcus agalactiae nhóm B cũng là nguyên nhân quan trọng. Nhiễm trùng màng não do nhóm vi khuẩn này gây sốt cao đột ngột, đau đầu dữ dội, nôn vọt, cứng cổ rõ rệt, li bì hoặc co giật, đòi hỏi phải can thiệp y tế khẩn cấp tại bệnh viện.

Viêm màng não do virus và các chủng thường gặp

Virus là nguyên nhân rất thường gặp gây viêm màng não vô khuẩn, với diễn biến lâm sàng nhìn chung nhẹ hơn so với viêm màng não do vi khuẩn mủ, tuy nhiên một số trường hợp vẫn có thể gây biến chứng viêm não nguy hiểm.

Nhóm virus đường ruột Enterovirus, bao gồm Echovirus và Coxsackievirus, chiếm phần lớn các ca viêm màng não do virus, đặc biệt ở trẻ em vào mùa hè và mùa thu. Bên cạnh đó, virus Herpes simplex týp 1 và týp 2, virus Varicella zoster gây thủy đậu và zona, virus Epstein-Barr, virus quai bị hoặc virus sởi cũng có thể tấn công vào màng não. Người bệnh thường có biểu hiện sốt, đau mỏi toàn thân, đau đầu, nhạy cảm với ánh sáng, buồn nôn nhưng ít khi rơi vào tình trạng nhiễm độc nặng nề như trong các đợt nhiễm khuẩn mủ cấp tính. Bác sĩ thường chỉ định điều trị nâng đỡ hoặc thuốc kháng virus đặc hiệu tùy loại mầm bệnh.

Căn nguyên từ vi nấm và ký sinh trùng tấn công màng não

Nhiễm nấm và ký sinh trùng tại màng não tuy ít gặp hơn vi khuẩn và virus nhưng lại là những bệnh cảnh phức tạp, đặc biệt hay xảy ra ở những cá nhân có hệ miễn dịch suy yếu như người nhiễm HIV, bệnh nhân ghép tạng, ung thư hoặc dùng corticoid kéo dài.

Vi nấm Cryptococcus neoformans là tác nhân nấm điển hình nhất gây viêm màng não mạn tính, thường lây truyền qua đường hô hấp từ bụi đất hoặc phân chim bồ câu. Ngoài ra, nấm Candida hoặc Aspergillus cũng có thể xâm lấn hệ thần kinh trung ương trong các bệnh cảnh nhiễm nấm toàn thân. Về ký sinh trùng, ấu trùng giun lươn, giun đũa chó mèo Toxocara hay ký sinh trùng Angiostrongylus cantonensis từ ốc sên sống có thể gây viêm màng não tăng bạch cầu ái toan, đòi hỏi bác sĩ chuyên khoa truyền nhiễm phải xét nghiệm kỹ lưỡng để phân biệt.

Những nguyên nhân không nhiễm trùng gây viêm màng não

Bên cạnh các nguyên nhân truyền nhiễm từ vi sinh vật, hiện tượng viêm màng não còn có thể do những bệnh lý hoặc phản ứng nội tại trong cơ thể kích hoạt, được y học xếp vào nhóm viêm màng não không nhiễm trùng.

Tình trạng này có thể xuất hiện trong các bệnh lý tự miễn hệ thống như lupus ban đỏ hệ thống, bệnh sarcoidosis, bệnh Behcet, khi hệ miễn dịch tấn công nhầm vào các mô liên kết của màng não. Ngoài ra, tế bào ung thư từ các khối u nguyên phát ở phổi, vú, hạch bạch huyết di căn vào màng não cũng gây nên hội chứng màng não mạn tính. Một số loại thuốc kháng viêm không steroid, thuốc ức chế miễn dịch hoặc kháng sinh cũng có thể gây phản ứng viêm màng não vô khuẩn do quá mẫn. Việc chẩn đoán các nguyên nhân này đòi hỏi loại trừ toàn bộ căn nguyên nhiễm trùng trước tiên.

Lưu ý an toàn

Thông tin trong bài viết mang tính giáo dục sức khỏe tổng quan và không thay thế cho việc chẩn đoán hay điều trị y khoa trực tiếp. Viêm màng não là một cấp cứu nội thần kinh và truyền nhiễm nguy hiểm. Bệnh nhân tuyệt đối không được tự ý mua thuốc kháng sinh, thuốc kháng viêm hay các bài thuốc truyền miệng để điều trị tại nhà khi xuất hiện dấu hiệu đau đầu kèm sốt cao, cứng cổ hoặc lơ mơ.

Tóm tắt

Viêm màng não không chỉ do vi khuẩn lao gây ra mà còn bắt nguồn từ nhiều loại vi khuẩn, virus, nấm hoặc yếu tố không nhiễm trùng khác. Việc xác định đúng căn nguyên qua thăm khám và xét nghiệm dịch não tủy là chìa khóa để điều trị đặc hiệu kịp thời. Khi nghi ngờ có dấu hiệu tổn thương thần kinh, người bệnh cần được đưa đến cơ sở y tế ngay để bảo vệ tính mạng và hạn chế tối đa di chứng lâu dài.