Viêm kết mạc nốt phồng: Nguyên nhân thường gặp và cách xử trí

Viêm kết mạc nốt phồng là gì?

Viêm kết mạc nốt phồng là bệnh lý viêm phản ứng miễn dịch không lây trực tiếp từ người sang người, xảy ra tại mô liên kết dưới biểu mô của kết mạc hoặc rìa giác mạc. Về mặt giải phẫu, tổn thương cơ bản là một nốt viêm gồ lên hình hạt đậu hoặc hạt kê, có đường kính từ một đến vài milimet. Các nốt phồng này thường nằm đơn độc hoặc rải rác gần vùng rìa giác mạc, nơi có mạng lưới mạch máu phong phú.

Khác với viêm kết mạc nhiễm khuẩn thông thường do vi sinh vật tấn công trực tiếp vào niêm mạc, nốt phồng hình thành do phản ứng dị ứng tế bào đối với protein kháng nguyên từ một ổ nhiễm khuẩn ở vị trí khác trên cơ thể hoặc ngay tại mi mắt. Bệnh thường gặp nhiều hơn ở trẻ em, thanh thiếu niên hoặc người có cơ địa suy dinh dưỡng, thể trạng suy giảm miễn dịch và người mắc viêm bờ mi mạn tính kéo dài.

Cơ chế bệnh sinh của phản ứng nốt phồng tại kết mạc

Cơ chế cốt lõi hình thành viêm kết mạc nốt phồng là phản ứng quá mẫn chậm qua trung gian tế bào loại bốn. Khi cơ thể tiếp xúc với các kháng nguyên vi sinh vật trong một thời gian nhất định, hệ thống miễn dịch sẽ bị nhạy cảm hóa. Khi các phân tử protein kháng nguyên này lưu hành đến hệ vi mạch vùng rìa mắt, các tế bào lympho T đã được hoạt hóa sẽ di chuyển tới và giải phóng hàng loạt cytokine gây viêm.

Quá trình hoạt hóa tế bào kéo theo sự thâm nhiễm mạnh mẽ của bạch cầu đơn nhân, tế bào lympho và biểu mô, tạo nên một ổ viêm hạt nhỏ khu trú gọi là nốt phồng. Sau một vài ngày tiến triển, nốt phồng có xu hướng hoại tử ở trung tâm, loét nông bề mặt rồi dần dần biểu mô hóa và lành lại. Tuy nhiên, nếu phản ứng viêm tiếp tục tiếp diễn hoặc tái phát nhiều đợt liên tiếp mà không kiểm soát được nguồn kháng nguyên kích thích, tổn thương có thể để lại sẹo xơ hoặc tân mạch xâm lấn vào giác mạc, gây suy giảm thị lực vĩnh viễn.

Các nguyên nhân và yếu tố khởi phát phổ biến

Nguyên nhân kích hoạt phản ứng nốt phồng rất đa dạng, trong đó phổ biến hàng đầu hiện nay tại các cơ sở y tế là độc tố từ vi khuẩn Staphylococcus aureus khu trú tại bờ mi. Người bị viêm bờ mi mạn tính, rối loạn chức năng tuyến Meibomius hoặc viêm da tiết bã thường xuyên có lượng lớn vi khuẩn tụ cầu sinh sôi, giải phóng độc tố kích thích bề mặt nhãn cầu.

Bên cạnh tụ cầu khuẩn, trực khuẩn lao Mycobacterium tuberculosis từng là căn nguyên kinh điển và hiện nay vẫn cần được xem xét cẩn trọng ở những khu vực có dịch tễ bệnh lao lưu hành, đặc biệt trên trẻ em có biểu hiện sốt nhẹ kéo dài, sụt cân hoặc ho mạn tính. Một số tác nhân vi sinh khác cũng có thể liên quan như vi khuẩn Chlamydia trachomatis, nấm Candida, ký sinh trùng đường ruột hoặc các ổ nhiễm trùng mạn tính vùng tai mũi họng, răng hàm mặt. Ngoài ra, tình trạng suy dinh dưỡng, thiếu hụt vitamin A, môi trường sống bụi bặm và vệ sinh cá nhân kém là những yếu tố thuận lợi thúc đẩy bệnh khởi phát.

Triệu chứng nhận biết và phân biệt lâm sàng

Người mắc viêm kết mạc nốt phồng thường xuất hiện cảm giác cộm xốn dữ dội như có dị vật hoặc hạt cát rơi vào trong mắt. Mắt bị đỏ khu trú xung quanh một hoặc nhiều nốt sẩn nhỏ màu trắng xám, hơi gồ lên ở phần lòng trắng gần tròng đen. Đi kèm với đó là tình trạng chảy nước mắt liên tục, ngứa ngáy và tăng tiết dịch nhầy trong, thường không có nhiều dử mủ đặc như viêm kết mạc do nhiễm khuẩn cấp.

Trong trường hợp nốt phồng xuất hiện ngay tại rìa hoặc xâm lấn vào biểu mô giác mạc, người bệnh sẽ cảm thấy sợ ánh sáng rõ rệt, đau nhức tăng lên khi chớp mắt và mi mắt có thể bị co quắp tự nhiên. Việc phân biệt bệnh với các tình trạng đỏ mắt khác như viêm thượng củng mạc, viêm giác mạc do herpes hay viêm kết mạc dị ứng mùa là vô cùng cần thiết. Do đó, người bệnh cần được kiểm tra dưới kính hiển vi sinh hiển vi bởi bác sĩ nhãn khoa để đánh giá chính xác vị trí, độ sâu tổn thương và mức độ ảnh hưởng đến giác mạc.

Phương pháp điều trị và kiểm soát y khoa

Chiến lược điều trị viêm kết mạc nốt phồng tập trung vào hai mục tiêu song hành gồm dập tắt phản ứng viêm cục bộ và loại bỏ tận gốc nguồn kháng nguyên gây kích ứng. Tại mắt, bác sĩ nhãn khoa có thể chỉ định các dung dịch nhỏ mắt chống viêm, thông thường là thuốc nhỏ chứa corticosteroid nồng độ thích hợp trong thời gian ngắn để nhanh chóng làm xẹp nốt phồng và giảm triệu chứng khó chịu. Việc dùng corticosteroid bắt buộc phải có sự theo dõi chặt chẽ nhằm phòng ngừa biến chứng tăng nhãn áp hoặc bội nhiễm vi nấm.

Đồng thời, nếu nguyên nhân xuất phát từ viêm bờ mi do tụ cầu, người bệnh cần thực hiện quy trình vệ sinh bờ mi bằng gạc chuyên dụng, chườm ấm mi mắt hàng ngày và có thể dùng kháng sinh mỡ bôi bờ mi theo chỉ định. Trường hợp nghi ngờ căn nguyên từ bệnh lao hoặc nhiễm trùng toàn thân khác, bác sĩ mắt sẽ phối hợp cùng các bác sĩ chuyên khoa hô hấp, truyền nhiễm để làm xét nghiệm chuyên sâu như chụp X-quang phổi, phản ứng Mantoux và điều trị bệnh lý nền triệt để.

Biện pháp chăm sóc tại nhà và phòng ngừa tái phát

Để ngăn ngừa viêm kết mạc nốt phồng tái diễn nhiều lần, việc duy trì vệ sinh mắt và nâng cao thể trạng đóng vai trò quyết định. Người bệnh cần tạo thói quen chườm ấm mắt từ năm đến mười phút mỗi ngày để làm thông thoáng các lỗ tuyến bã nhờn ở mi mắt, kết hợp rửa sạch bờ mi bằng dung dịch vệ sinh chuyên dụng dành riêng cho mắt nhằm hạn chế vi khuẩn tích tụ. Tuyệt đối không đưa tay lên dụi mắt khi ngứa vì hành động này dễ làm trầy xước biểu mô và đưa thêm mầm bệnh vào mắt.

Bên cạnh việc chăm sóc tại chỗ, người bệnh cần chú trọng chế độ dinh dưỡng cân đối, bổ sung đầy đủ vitamin A, vitamin C, kẽm và protein để củng cố hàng rào bảo vệ miễn dịch của niêm mạc. Đeo kính bảo hộ khi ra ngoài đường hoặc làm việc trong môi trường khói bụi giúp giảm thiểu kích ứng bề mặt mắt. Khi phát hiện các dấu hiệu viêm nhiễm tai mũi họng hoặc răng miệng, cần khám và điều trị dứt điểm để tránh tạo ra các ổ kháng nguyên dai dẳng trong cơ thể.

Lưu ý an toàn

Thuốc nhỏ mắt chứa corticosteroid chỉ được sử dụng khi có chỉ định và đơn thuốc từ bác sĩ chuyên khoa mắt sau khi đã soi kính hiển vi loại trừ tổn thương loét giác mạc do nấm hoặc virus herpes. Tự ý mua và lạm dụng thuốc nhỏ mắt chứa corticoid có thể dẫn đến biến chứng suy giảm thị lực nghiêm trọng, tăng nhãn áp, đục thủy tinh thể hoặc thủng giác mạc. Người bệnh không được áp dụng các biện pháp truyền miệng như đắp lá cây, xông hơi mắt bằng thảo dược chưa kiểm chứng vì nguy cơ nhiễm trùng thứ phát rất cao.

Tóm tắt

Viêm kết mạc nốt phồng là bệnh lý phản ứng miễn dịch có thể được kiểm soát hiệu quả và phục hồi tốt nếu được chẩn đoán sớm và xử trí đúng căn nguyên. Việc tuân thủ phác đồ của bác sĩ chuyên khoa mắt, kết hợp vệ sinh mi mắt sạch sẽ và nâng cao sức đề kháng cơ thể là chìa khóa then chốt để bảo vệ nhãn cầu, phòng ngừa biến chứng sẹo giác mạc và ngăn ngừa bệnh tái phát.