Viêm đường hô hấp trên: Biểu hiện và cách xử trí an toàn tại nhà

Viêm đường hô hấp trên là gì?

Đường hô hấp trên bao gồm mũi, xoang, họng và thanh quản, đóng vai trò như cửa ngõ đầu tiên tiếp nhận, lọc sạch, làm ẩm và sưởi ấm luồng không khí trước khi đưa vào phổi. Do tiếp xúc trực tiếp với môi trường bên ngoài, niêm mạc khu vực này rất nhạy cảm và dễ bị tấn công bởi các tác nhân gây bệnh như virus cảm lạnh thông thường, virus cúm, adenovirus, hoặc vi khuẩn khi sức đề kháng suy giảm.

Viêm đường hô hấp trên xảy ra khi niêm mạc lót trong các cơ quan này bị phù nề, xung huyết và tăng tiết dịch do phản ứng miễn dịch chống lại mầm bệnh. Bệnh xuất hiện ở cả người lớn lẫn trẻ em, có tính chất lây nhiễm cao qua giọt bắn đường hô hấp hoặc qua bàn tay chạm vào các bề mặt dính virus rồi đưa lên mắt, mũi, miệng. Nhận diện đúng tình trạng bệnh giúp người bệnh có hướng can thiệp phù hợp mà không lạm dụng các biện pháp y tế không cần thiết.

Biểu hiện điển hình của viêm đường hô hấp trên

Viêm đường hô hấp trên thường khởi phát đột ngột với các biểu hiện tại chỗ ở vùng mũi họng. Người bệnh thường cảm thấy ngứa họng, rát họng, hắt hơi liên tục, nghẹt mũi và chảy nước mũi trong hoặc hơi đục. Đi kèm với đó là các cơn ho khan hoặc ho có đờm nhẹ do dịch tiết từ mũi chảy xuống thành sau họng gây kích ứng.

Bên cạnh biểu hiện hô hấp, các triệu chứng toàn thân cũng thường xuyên xuất hiện như sốt nhẹ hoặc sốt vừa, ớn lạnh, đau đầu, nhức mỏi cơ bắp và cảm giác uể oải, mệt mỏi toàn thân. Ở trẻ nhỏ, bệnh có thể biểu hiện qua tình trạng quấy khóc, biếng ăn, nôn trớ sau khi ho hoặc thở khò khè nhẹ. Đa số các biểu hiện này đạt đỉnh trong khoảng 2 đến 3 ngày đầu rồi giảm dần. Việc theo dõi sát sao mức độ nghiêm trọng của từng biểu hiện giúp người bệnh phân biệt được diễn tiến thông thường với các dấu hiệu cảnh báo bệnh chuyển nặng.

Chăm sóc hỗ trợ và giảm nhẹ triệu chứng tại nhà

Trong hầu hết các trường hợp nhẹ do virus, chăm sóc hỗ trợ tại nhà đóng vai trò cốt lõi giúp cơ thể tự phục hồi. Người bệnh cần dành thời gian nghỉ ngơi đầy đủ, hạn chế làm việc gắng sức để hệ miễn dịch tập trung chống lại mầm bệnh. Uống nhiều nước ấm, nước canh hoặc nước trái cây giúp làm loãng dịch nhầy ở đường thở và bù lại lượng dịch mất đi do sốt.

Vệ sinh mũi họng hằng ngày bằng dung dịch nước muối sinh lý đẳng trương là biện pháp đơn giản nhưng mang lại hiệu quả cao. Rửa mũi hoặc xịt mũi giúp làm sạch đờm nhớt, giảm nghẹt mũi và thông thoáng đường thở. Súc họng bằng nước muối ấm nhiều lần trong ngày giúp làm dịu niêm mạc họng đang viêm đỏ và sát khuẩn nhẹ nhàng. Ngoài ra, việc duy trì độ ẩm không khí trong phòng ngủ bằng máy tạo ẩm hoặc xông hơi nước ấm cũng giúp đường thở bớt khô rát khó chịu.

Nguyên tắc sử dụng thuốc an toàn và hợp lý

Việc dùng thuốc trong viêm đường hô hấp trên chủ yếu nhằm kiểm soát triệu chứng khó chịu, không tác động trực tiếp tiêu diệt virus nguyên nhân. Khi bị sốt trên 38,5 độ C hoặc đau đầu, đau mình mẩy nhiều, người bệnh có thể sử dụng thuốc hạ sốt giảm đau thông thường như paracetamol theo đúng hướng dẫn về liều lượng và khoảng cách giữa các lần uống.

Đối với tình trạng nghẹt mũi nặng, các loại dung dịch xịt co mạch có thể được dùng ngắn ngày theo khuyến cáo chuyên môn, tuyệt đối không lạm dụng kéo dài quá nhiều ngày vì dễ gây phản ứng nghẹt mũi hồi ứng nghiêm trọng hơn. Các thuốc giảm ho hoặc long đờm chỉ nên dùng khi thực sự cần thiết và phù hợp với tính chất cơn ho. Tuyệt đối không tự ý dùng kháng sinh hay corticoid khi chưa có chỉ định và chẩn đoán xác định từ bác sĩ chuyên khoa hô hấp hoặc tai mũi họng.

Dấu hiệu cảnh báo cần đi khám y tế kịp thời

Dù phần lớn các đợt viêm đường hô hấp trên diễn tiến lành tính, người bệnh vẫn cần cảnh giác trước nguy cơ biến chứng xuống đường hô hấp dưới như viêm phế quản, viêm phổi hoặc lan sang các cơ quan lân cận như viêm tai giữa, viêm xoang cấp tính.

Cần đến ngay cơ sở y tế khi xuất hiện một trong các dấu hiệu cảnh báo nguy hiểm sau: sốt cao liên tục không đáp ứng với thuốc hạ sốt, khó thở, thở gấp, thở rít, cảm giác đau thắt hoặc tức nặng vùng ngực, ho dữ dội kéo dài kèm đờm đặc màu vàng xanh hoặc có vệt máu. Đối với trẻ nhỏ, cha mẹ cần đưa trẻ đi khám cấp cứu nếu thấy trẻ có biểu hiện thở rút lõm lồng ngực, li bì khó đánh thức, bỏ bú hoặc co giật. Người cao tuổi và người có bệnh nền mạn tính cũng cần được bác sĩ đánh giá sớm khi triệu chứng không cải thiện sau vài ngày.

Biện pháp phòng ngừa lây nhiễm hiệu quả

Chủ động phòng ngừa là cách tốt nhất để bảo vệ bản thân và cộng đồng khỏi sự lây lan của các mầm bệnh hô hấp. Thói quen rửa tay thường xuyên bằng xà phòng dưới vòi nước chảy trong ít nhất 20 giây hoặc sử dụng dung dịch sát khuẩn tay là biện pháp ngăn chặn virus xâm nhập qua mắt, mũi, miệng hiệu quả hàng đầu.

Mọi người nên duy trì thói quen đeo khẩu trang y tế tại nơi đông người, che miệng và mũi bằng khăn giấy hoặc khuỷu tay khi ho hoặc hắt hơi, sau đó vứt rác đúng nơi quy định. Giữ ấm cơ thể, đặc biệt là vùng cổ, ngực và bàn chân khi thời tiết chuyển lạnh hoặc khi sử dụng điều hòa nhiệt độ thấp. Bên cạnh đó, việc xây dựng chế độ dinh dưỡng cân đối giàu vitamin, uống đủ nước, tập thể dục đều đặn và tiêm vắc xin phòng cúm hằng năm cũng góp phần nâng cao sức đề kháng của cơ thể trước các tác nhân gây viêm đường hô hấp.

Lưu ý an toàn

Các thông tin chăm sóc và xử trí trong bài viết chỉ mang tính chất tham khảo giáo dục sức khỏe tổng quan, không thay thế cho việc thăm khám, chẩn đoán hay phác đồ điều trị của bác sĩ chuyên khoa. Người bệnh tuyệt đối không tự ý mua và sử dụng thuốc kháng sinh, thuốc kháng viêm liều cao hoặc áp dụng các bài thuốc truyền miệng không rõ nguồn gốc. Đối với trẻ sơ sinh, phụ nữ mang thai, người cao tuổi hoặc người có bệnh nền mạn tính, việc dùng bất kỳ loại thuốc nào đều cần tham khảo ý kiến chuyên môn của nhân viên y tế.

Tóm tắt

Viêm đường hô hấp trên phần lớn do virus gây ra và có thể tự cải thiện nếu chăm sóc đúng cách. Tuy nhiên, người bệnh không nên chủ quan trước các diễn tiến bất thường của cơ thể. Nghỉ ngơi hợp lý, theo dõi sát tiến triển triệu chứng và chủ động đến cơ sở y tế khi có dấu hiệu cảnh báo là nguyên tắc then chốt giúp bảo vệ sức khỏe hệ hô hấp an toàn.