Vị trí và chức năng của các động mạch vùng đầu mặt cổ
Nội dung chỉ cung cấp thông tin tham khảo, không thay thế chẩn đoán, khám hoặc điều trị của người hành nghề y tế. Không tự ý dùng, ngừng hoặc thay đổi thuốc dựa trên bài viết.
Vùng đầu, mặt và cổ tập trung các cơ quan chỉ huy và giác quan trọng yếu của cơ thể, đòi hỏi nguồn cung cấp oxy và dưỡng chất liên tục, ổn định. Nhiệm vụ sống còn này được đảm nhiệm bởi hệ thống động mạch đầu mặt cổ, bắt nguồn từ cung động mạch chủ trong lồng ngực rồi phân nhánh chạy dọc lên vùng cổ để đến hộp sọ và mô mặt.
Hai nguồn mạch máu chính cấu thành hệ thống này là hệ động mạch cảnh và hệ động mạch dưới đòn, nổi bật với các nhánh động mạch đốt sống. Bất kỳ sự gián đoạn lưu lượng máu nào qua các thân mạch này đều có thể tác động trực tiếp đến chức năng thần kinh, tuần hoàn não và sức sống của các tổ chức mô xung quanh.
Động mạch đầu mặt cổ là gì?
Động mạch đầu mặt cổ bao gồm các mạch máu xuất phát từ cung động mạch chủ hoặc thân tay đầu, chạy qua nền cổ để tiến vào sọ não và tỏa ra các vùng nông của mặt. Cấu trúc này được chia thành hai nhánh lớn ở mỗi bên: động mạch cảnh chung và động mạch dưới đòn. Khi lên đến ngang mức bờ trên sụn giáp của thanh quản, động mạch cảnh chung tách đôi thành động mạch cảnh trong và động mạch cảnh ngoài. Động mạch cảnh trong đi thẳng vào hộp sọ qua ống động mạch cảnh của xương thái dương để cấp máu cho phần lớn bán cầu đại não và mắt. Động mạch cảnh ngoài phân nhánh bên ngoài hộp sọ để nuôi dưỡng da đầu, xương mặt, cơ bám da mặt, lưỡi và các tạng ở cổ. Song song với đó, nhánh động mạch đốt sống tách từ động mạch dưới đòn chạy qua các lỗ mỏm ngang đốt sống cổ đi vào lỗ lớn xương chẩm, hợp thành động mạch nền để cấp máu cho thân não và tiểu não.
Phân bố và phạm vi cấp máu của các nhánh động mạch đầu mặt cổ
| Nhánh động mạch | Vị trí giải phẫu xuất phát | Phạm vi cấp máu chính |
|---|---|---|
| Động mạch cảnh chung | Thân tay đầu bên phải và cung động mạch chủ bên trái | Dẫn máu từ lồng ngực lên vùng cổ, chia thành cảnh trong và cảnh ngoài |
| Động mạch cảnh trong | Bờ trên sụn giáp, chui qua ống động mạch cảnh vào sọ | Cấp máu cho bán cầu đại não, mắt và các cấu trúc bên trong hộp sọ |
| Động mạch cảnh ngoài | Bờ trên sụn giáp, phân nhánh vùng cổ và nông vùng mặt | Nuôi dưỡng cơ mặt, xương hàm, lưỡi, tuyến giáp và da đầu |
| Động mạch đốt sống | Đoạn đầu động mạch dưới đòn, chạy qua các đốt sống cổ | Cấp máu cho thân não, tiểu não và vùng chẩm đại não |
Vị trí giải phẫu và phạm vi phân nhánh của hệ động mạch cảnh
Động mạch cảnh chung nằm sâu trong rãnh cảnh ở hai bên cổ, được bao bọc cùng tĩnh mạch cảnh trong và dây thần kinh lang thang bên trong bao cảnh. Nhánh cảnh ngoài sau khi phân tách sẽ phân bố ra bên ngoài hộp sọ thông qua tám nhánh chính, bao gồm động mạch giáp trên nuôi tuyến giáp, động mạch lưỡi cấp máu vùng sàn miệng, động mạch mặt nuôi cơ mặt, động mạch thái dương nông và động mạch hàm trên. Hệ thống này đảm bảo cung cấp máu cho toàn bộ cấu trúc xương, cơ, niêm mạc và các tuyến vùng đầu mặt. Trong khi đó, động mạch cảnh trong không phân nhánh ở vùng cổ mà chui trực tiếp vào trong sọ. Tại đây, mạch máu tỏa ra động mạch não trước, động mạch não giữa và động mạch mắt, trở thành nguồn cấp máu chủ đạo cho thùy trán, thùy đỉnh và các cơ quan thụ cảm thị giác.
Đường đi và vai trò của hệ động mạch đốt sống thân nền
Bên cạnh hệ động mạch cảnh, động mạch đốt sống là nguồn cấp máu thiết yếu thứ hai cho hệ thần kinh trung ương. Mạch máu này tách ra từ đoạn đầu của động mạch dưới đòn ở nền cổ, đi thẳng lên trên qua lỗ mỏm ngang từ đốt sống cổ thứ sáu đến đốt sống cổ thứ nhất. Sau khi xuyên qua màng chẩm đội và màng cứng, hai động mạch đốt sống hai bên tiến vào khoang sọ rồi hợp nhất tại rãnh nền của cầu não để tạo thành động mạch nền. Hệ thống động mạch đốt sống thân nền đảm nhiệm cung ứng máu cho hành não, cầu não, tiểu não, thùy chẩm và một phần thùy thái dương của đại não. Ngoài ra, nhánh thân giáp cổ từ động mạch dưới đòn còn hỗ trợ cấp máu cho phần dưới tuyến giáp, cơ thang và các cấu trúc sâu vùng nền cổ.
Ý nghĩa của động mạch đầu mặt cổ trong thực hành y khoa
Nhờ vị trí nằm nông tại một số đoạn ở cổ, các động mạch đầu mặt cổ đóng vai trò then chốt trong thăm khám lâm sàng. Thầy thuốc có thể bắt mạch cảnh tại bờ trước cơ ức đòn chũm để đánh giá nhanh tình trạng tuần hoàn trong các trường hợp cấp cứu ngừng tim. Trong chẩn đoán hình ảnh, siêu âm Doppler mạch cảnh và chụp cắt lớp vi tính mạch máu giúp phát hiện sớm hiện tượng xơ vữa mạch máu, bóc tách động mạch hoặc hẹp lòng mạch gây nguy cơ đột quỵ thiếu máu não thoáng qua. Bên cạnh đó, việc xác định chính xác đường đi giải phẫu của các nhánh động mạch vùng mặt và cổ là yêu cầu sống còn đối với phẫu thuật viên ngoại thần kinh, tai mũi họng, răng hàm mặt cũng như phẫu thuật thẩm mỹ nhằm tránh biến chứng chảy máu ồ ạt hoặc hoại tử mô.
Lưu ý an toàn
Khu vực cổ tập trung xoang cảnh có các thụ thể áp lực nhạy cảm điều hòa nhịp tim và huyết áp. Người dân không nên tự ý dùng lực mạnh day ấn, xoa bóp thô bạo hoặc ấn đồng thời hai bên mạch cảnh vì có thể kích thích phó giao cảm gây tụt huyết áp đột ngột hoặc ngất xỉu. Những thông tin về giải phẫu mạch máu chỉ mang tính chất tham khảo kiến thức y khoa đại cương. Khi xuất hiện các dấu hiệu bất thường như hoa mắt, chóng mặt dai dẳng, tê yếu nửa người hoặc có vết phồng đập bất thường ở vùng cổ, người bệnh cần đến bệnh viện có chuyên khoa tim mạch hoặc thần kinh để được bác sĩ thăm khám chính xác.
Tóm tắt
Hệ thống động mạch đầu mặt cổ giữ vai trò huyết mạch trong việc duy trì chức năng tuần hoàn não bộ và dinh dưỡng các cơ quan vùng đầu cổ. Việc hiểu rõ cấu trúc giải phẫu giúp mỗi người có ý thức bảo vệ vùng cổ trước các chấn thương và chủ động kiểm tra sức khỏe tim mạch định kỳ khi có yếu tố nguy cơ.
Nguồn tham khảo
FAQ – Câu hỏi thường gặp
Vị trí bắt động mạch cảnh ở cổ nằm ở đâu?
Động mạch cảnh nằm ở hai bên cổ, ngay bờ trước cơ ức đòn chũm và cách sụn giáp khoảng hai đốt ngón tay. Thao tác kiểm tra chỉ nên dùng hai đầu ngón tay chạm nhẹ nhàng ở một bên cổ để cảm nhận mạch đập.
Xơ vữa động mạch cảnh có gây nguy hiểm không?
Tình trạng mảng xơ vữa làm hẹp lòng mạch hoặc bong ra tạo huyết khối có thể gây tắc nghẽn dòng máu lên não, dẫn đến đột quỵ não hoặc cơn thiếu máu não cục bộ thoáng qua nguy hiểm.
Có nên tự bấm nắn mạch cổ để giảm đau đầu không?
Không nên tự ý bấm nắn mạch cảnh vì có thể kích thích xoang cảnh làm chậm nhịp tim hoặc làm tróc mảng xơ vữa vào tuần hoàn não, gây tai biến nguy hiểm cho người có bệnh lý mạch máu tiềm ẩn.
Phương pháp nào giúp kiểm tra lưu lượng máu động mạch cổ?
Bác sĩ thường chỉ định siêu âm Doppler mạch máu vùng cổ để đo vận tốc dòng máu và phát hiện mảng xơ vữa, hoặc kết hợp chụp cắt lớp vi tính mạch máu khi cần đánh giá chi tiết cấu trúc thành mạch.
Triệu chứng nào gợi ý động mạch cảnh đang bị tắc hẹp?
Người bị hẹp động mạch cảnh nặng có thể gặp dấu hiệu yếu liệt một bên mặt hoặc tay chân, nhìn mờ đột ngột một bên mắt, nói ngọng hoặc chóng mặt mất thăng bằng đột ngột, cần đi khám cấp cứu ngay.
