Vì sao trẻ tự kỷ hay ném đồ và cách hỗ trợ hành vi tích cực

Nội dung chỉ cung cấp thông tin tham khảo, không thay thế chẩn đoán, khám hoặc điều trị của người hành nghề y tế. Không tự ý dùng, ngừng hoặc thay đổi thuốc dựa trên bài viết.

Ném đồ chơi, đồ dùng sinh hoạt là một trong những hành vi thường gặp ở trẻ rối loạn phổ tự kỷ, khiến nhiều bậc cha mẹ cảm thấy căng thẳng và lúng túng trong việc xử lý. Hành vi này không chỉ tiềm ẩn nguy cơ mất an toàn cho bản thân trẻ và những người xung quanh mà còn gây gián đoạn các hoạt động sinh hoạt, học tập thường nhật.\n\nTuy nhiên, dưới góc độ tâm lý và phát triển giác quan, hành vi ném đồ ở trẻ tự kỷ thường mang một chức năng cụ thể như tìm kiếm kích thích cảm giác, giải tỏa cảm xúc bực bội hoặc truyền tải một thông điệp giao tiếp chưa thể nói thành lời. Việc nhận diện đúng nguyên nhân gốc rễ và áp dụng phương pháp can thiệp hành vi tích cực sẽ giúp trẻ dần học được cách thể hiện bản thân một cách an toàn và thích nghi tốt hơn.

Trẻ tự kỷ hay ném đồ là gì?

Hành vi ném đồ ở trẻ rối loạn phổ tự kỷ là hiện tượng trẻ thường xuyên ném, vứt mạnh các vật dụng trong tầm tay như đồ chơi, sách vở, đồ ăn hoặc vật dụng gia đình xuống sàn nhà hay về phía người khác. Khác với trẻ phát triển điển hình chỉ ném đồ trong giai đoạn khám phá nguyên nhân kết quả ở lứa tuổi nhũ nhi, hành vi này ở trẻ tự kỷ có thể kéo dài dai dẳng và xuất hiện với tần suất cao hơn.\n\nTrong tâm lý học hành vi, mọi biểu hiện của trẻ đều phục vụ một mục đích nhất định nhằm thích ứng với thế giới xung quanh. Việc hiểu rằng ném đồ là một triệu chứng phản ánh khó khăn trong xử lý cảm giác, kiểm soát xung động hoặc giao tiếp sẽ giúp cha mẹ chuyển từ tâm lý phán xét sang đồng hành hỗ trợ, từ đó xây dựng kế hoạch can thiệp phù hợp và nhân văn.

Bản chất và nguyên nhân khiến trẻ tự kỷ hay ném đồ

Ở trẻ có rối loạn phổ tự kỷ, hành vi ném đồ vật thường không xuất phát từ ý muốn chống đối hay nghịch ngợm đơn thuần mà mang nhiều ý nghĩa chức năng. Một trong những nguyên nhân hàng đầu là nhu cầu điều hòa cảm giác. Hệ thần kinh của trẻ tự kỷ có thể tiếp nhận thông tin giác quan theo cách khác biệt; hành động ném đồ giúp trẻ tìm kiếm cảm giác vận động khớp cơ, cảm nhận lực đẩy, hoặc thích thú với âm thanh va chạm và chuyển động rơi của đồ vật.\n\nBên cạnh yếu tố cảm giác, ném đồ còn là một hình thức giao tiếp phi ngôn ngữ. Khi gặp hạn chế về ngôn ngữ, trẻ dùng hành vi này để thu hút sự chú ý của người lớn, phản kháng lại một yêu cầu quá sức, hoặc thể hiện sự thất vọng, tức giận khi không thể diễn đạt mong muốn cá nhân. Trong một số trường hợp, trẻ ném đồ đơn giản vì muốn thoát khỏi một nhiệm vụ hoặc kích thích khó chịu trong môi trường xung quanh.

Cách quan sát và ghi nhận bối cảnh xuất hiện hành vi

Để can thiệp thành công, người chăm sóc cần quan sát kỹ lưỡng bối cảnh diễn ra hành vi theo mô hình tiền đề, hành vi và hệ quả. Cha mẹ hãy ghi chép lại các thời điểm trẻ thường ném đồ: xảy ra khi nào, ở đâu, có mặt ai, và môi trường lúc đó có gì đặc biệt như tiếng ồn lớn, ánh sáng chói hay sự thay đổi lịch trình đột ngột.\n\nĐồng thời, phản ứng của người lớn ngay sau khi trẻ ném đồ đóng vai trò rất lớn trong việc duy trì hành vi. Nếu mỗi lần trẻ ném đồ, người lớn lập tức chạy lại dỗ dành, cho đồ chơi yêu thích hoặc dừng buổi học, trẻ có thể hiểu rằng ném đồ là cách nhanh nhất để đạt được điều mình muốn. Nhận diện chính xác yếu tố khởi phát và hệ quả duy trì sẽ là chìa khóa để cha mẹ thay đổi tình huống trước khi hành vi kịp xảy ra.

Dạy trẻ kỹ năng giao tiếp và hành vi thay thế an toàn

Thay vì la mắng hay trừng phạt, phương pháp tiếp cận hành vi tích cực tập trung vào việc dạy cho trẻ các hành vi thay thế có cùng chức năng nhưng an toàn và mang tính xây dựng hơn. Nếu trẻ ném đồ để thu hút sự chú ý, hãy chủ động tương tác tích cực khi trẻ đang chơi ngoan, đồng thời hướng dẫn trẻ cách gọi người lớn bằng cử chỉ, thẻ hình ảnh hoặc lời nói đơn giản.\n\nNếu trẻ ném đồ để từ chối một hoạt động, người chăm sóc cần dạy trẻ cách ra hiệu dừng lại, như lắc tay, đưa thẻ hình xin nghỉ hoặc nói từ đơn giản. Khi trẻ được trang bị công cụ giao tiếp hiệu quả, nhu cầu sử dụng hành vi ném đồ để giải tỏa ức chế sẽ giảm đi rõ rệt. Việc khen ngợi cụ thể và kịp thời mỗi khi trẻ sử dụng hành vi thay thế đúng đắn sẽ giúp củng cố thói quen tích cực.

Tạo môi trường an toàn và đáp ứng nhu cầu cảm giác hợp lý

Một chiến lược hữu ích khác là đáp ứng nhu cầu cảm giác của trẻ theo hướng an toàn và có kiểm soát. Nếu trẻ có nhu cầu ném để cảm nhận lực và âm thanh, cha mẹ hãy chuẩn bị các vật dụng mềm như bóng xốp, gối nhỏ, túi vải chứa đậu, và tạo một góc chơi riêng để trẻ thỏa sức ném vào giỏ hoặc mục tiêu quy định.\n\nBên cạnh đó, việc sắp xếp không gian sống gọn gàng, cất các vật dụng dễ vỡ, sắc nhọn hoặc nguy hiểm lên cao cũng giúp phòng ngừa rủi ro chấn thương. Tạo lịch trình sinh hoạt trực quan bằng hình ảnh, thông báo trước các thời điểm chuyển tiếp hoạt động cũng giúp trẻ giảm bớt âu lo, căng thẳng, từ đó hạn chế nguy cơ bùng nổ hành vi tiêu cực trong ngày.

Lưu ý an toàn

Không tự ý áp dụng các biện pháp can thiệp thô bạo, cô lập trẻ hoặc sử dụng các loại thuốc an thần, thực phẩm chức năng khi chưa có chỉ định từ bác sĩ chuyên khoa thần kinh hoặc tâm thần nhi. Thông tin trong bài viết mang tính chất giáo dục thường thức, không thay thế cho kế hoạch can thiệp cá nhân hóa do các chuyên gia tâm lý và trị liệu hành vi xây dựng.

Tóm tắt

Hành vi ném đồ ở trẻ tự kỷ không phải là sự bướng bỉnh cố ý mà là tín hiệu cho thấy trẻ đang cần trợ giúp về cảm giác hoặc cảm xúc. Sự kiên nhẫn, thấu hiểu nguyên nhân và áp dụng nhất quán các biện pháp can thiệp tích cực sẽ giúp trẻ dần học được cách biểu đạt an toàn, tạo nền tảng vững chắc cho sự hòa nhập và phát triển lâu dài.