Vì sao nguy cơ đột quỵ tăng cao vào mùa lạnh và cách phòng tránh

Đột quỵ mùa lạnh là gì?

Đột quỵ não, hay còn gọi là tai biến mạch máu não, là tình trạng dòng máu cung cấp cho một phần não bộ bị ngắt quãng hoặc suy giảm nghiêm trọng, khiến tế bào não bị thiếu oxy và dinh dưỡng. Chỉ sau vài phút thiếu máu nuôi, các tế bào não bắt đầu bị tổn thương và hoại tử, để lại nhiều di chứng vận động, ngôn ngữ hoặc thậm chí đe dọa tính mạng người bệnh.

Mùa lạnh được xem là yếu tố nguy cơ ngoại cảnh quan trọng làm bùng phát các biến cố tim mạch và mạch máu não. Nhiệt độ môi trường thấp buộc cơ thể phải thực hiện hàng loạt phản xạ thích nghi để giữ thân nhiệt. Tuy nhiên, chính các phản ứng sinh học này lại vô tình làm tăng áp lực lên hệ thống tuần hoàn, khiến những người có hệ mạch máu xơ cứng hoặc có bệnh lý mạn tính dễ rơi vào tình trạng nguy cấp. Việc nắm vững kiến thức phòng bệnh trong mùa đông là bước then chốt giúp kiểm soát tốt các rủi ro sức khỏe.

Cơ chế co mạch và biến động huyết áp đột ngột do nhiệt độ thấp

Khi cơ thể tiếp xúc với không khí lạnh, hệ thần kinh giao cảm lập tức kích hoạt phản xạ co thắt các mạch máu ngoại vi nhằm giữ nhiệt cho các cơ quan nội tạng quan trọng. Sự co mạch này làm tăng đáng kể sức cản của lòng mạch, khiến áp lực máu dội ngược lên thành động mạch và làm chỉ số huyết áp tăng vọt. Đối với những người đã có sẵn tiền sử tăng huyết áp hoặc xơ vữa động mạch, sự thay đổi áp lực đột ngột này tạo ra một lực căng xé rất lớn lên thành mạch máu não. Nếu thành mạch bị thoái hóa hoặc phình yếu, tình trạng xuất huyết não có thể xảy ra ngay tức thì. Ngoài ra, việc huyết áp dao động thất thường cũng có thể làm bong tróc các mảng xơ vữa bám ở động mạch cảnh hoặc động mạch nội sọ, khởi phát quá trình tắc nghẽn dòng máu nuôi dưỡng các tế bào não.

Hiện tượng tăng độ quánh của máu và hình thành cục máu đông

Nhiệt độ môi trường hạ thấp kích thích tủy xương và hệ tuần hoàn giải phóng nhiều tế bào máu hơn, đồng thời làm tăng nồng độ các protein đông máu như fibrinogen và các yếu tố hoạt hóa tiểu cầu. Sự gia tăng này khiến độ nhớt của máu tăng cao đáng kể, làm dòng máu lưu thông chậm lại và tăng xu hướng vón cục. Máu đặc hơn kết hợp với lòng mạch đang bị co hẹp tạo điều kiện thuận lợi cho sự hình thành các cục máu đông hay huyết khối tại chỗ. Khi cục máu đông này di chuyển và gây bít tắc hoàn toàn một nhánh động mạch cấp máu cho nhu mô não, đột quỵ nhồi máu não sẽ xảy ra. Hiện tượng này đặc biệt nguy hiểm ở những người ít uống nước vào mùa đông do không có cảm giác khát, làm thể tích dịch nội mạch giảm sút.

Những đối tượng có nguy cơ cao gặp biến cố mạch máu não trong mùa đông

Người cao tuổi là nhóm đối tượng chịu ảnh hưởng nặng nề nhất do khả năng tự điều hòa thân nhiệt suy giảm, mạch máu xơ cứng và phản xạ tim mạch kém linh hoạt. Bên cạnh đó, những người đang mắc các bệnh lý mạn tính như bệnh tim thiếu máu cục bộ, đái tháo đường, rối loạn mỡ máu hoặc rung nhĩ có nguy cơ đột quỵ rất cao vào mùa đông. Rung nhĩ có thể tạo ra các cục máu đông trong buồng tim, khi thời tiết lạnh làm tim đập nhanh hoặc rối loạn nhịp nặng hơn, cục máu đông dễ dàng bị tống lên não. Ngoài ra, người có thói quen ít vận động, người béo phì, người thường xuyên thức khuya hoặc có thói quen hút thuốc lá và uống nhiều rượu bia để làm ấm cơ thể cũng nằm trong nhóm nguy cơ cao bị biến cố tim mạch và mạch máu não.

Cảnh giác với các dấu hiệu cảnh báo đột quỵ cần đưa đi cấp cứu ngay

Dấu hiệu nhận diện đột quỵ não trong mùa lạnh không khác biệt so với các thời điểm khác trong năm nhưng thường diễn tiến nhanh và nặng nề hơn. Quy tắc FAST là công cụ ghi nhớ hữu ích: mặt méo hoặc mất cân xứng khi cười nói, tay chân yếu liệt hoặc khó nâng lên, giọng nói ngọng nghịu, khó diễn đạt hoặc không hiểu lời nói xung quanh. Thời gian là yếu tố sống còn; khi xuất hiện bất kỳ dấu hiệu nào, cần đưa người bệnh đến bệnh viện ngay lập tức. Bên cạnh đó, người bệnh có thể xuất hiện cơn đau đầu dữ dội đột ngột, chóng mặt mất thăng bằng, nhìn mờ hoặc nhìn đôi. Việc phát hiện sớm trong cửa sổ thời gian vàng giúp bác sĩ kịp thời can thiệp bằng thuốc tiêu sợi huyết hoặc lấy huyết khối cơ học, hạn chế tối đa di chứng tàn phế.

Các biện pháp chủ động giữ ấm và phòng ngừa đột quỵ khi trời trở lạnh

Biện pháp phòng ngừa quan trọng hàng đầu là giữ ấm cơ thể, đặc biệt là các vùng nhạy cảm như đầu, cổ, ngực, bàn tay và bàn chân khi ra ngoài trời lạnh. Vào buổi sáng khi thức dậy, người cao tuổi không nên bật dậy ngay mà cần nằm lại trên giường vài phút, cử động nhẹ nhàng tay chân để cơ thể thích nghi với nhiệt độ phòng trước khi bước ra khỏi chăn ấm. Tránh tuyệt đối việc tắm nước lạnh hoặc tắm quá muộn vào ban đêm, phòng tắm cần kín gió và nên làm ấm không gian trước khi tắm. Người có bệnh lý nền cần tuân thủ uống thuốc hạ áp và thuốc tim mạch đều đặn theo đơn của bác sĩ, kiểm tra huyết áp mỗi ngày. Chế độ dinh dưỡng nên bổ sung các món ăn ấm nóng, ăn nhiều rau củ quả, uống đủ nước ấm và hạn chế sử dụng rượu bia cũng như thuốc lá.

Lưu ý an toàn

Thông tin trong bài viết mang tính chất phổ biến kiến thức thường thức và không thể thay thế cho chẩn đoán hay phác đồ điều trị y khoa chuyên sâu. Khi phát hiện người có biểu hiện nghi ngờ đột quỵ như méo miệng, yếu liệt chi hoặc nói khó, người nhà cần liên hệ ngay cấp cứu y tế hoặc đưa bệnh nhân đến bệnh viện có chuyên khoa đột quỵ gần nhất. Tuyệt đối không tự ý dùng các bài thuốc dân gian truyền miệng, không châm chích đầu ngón tay hay cho uống bất kỳ loại thuốc nào khi chưa có chỉ định của bác sĩ.

Tóm tắt

Thời tiết chuyển lạnh là giai đoạn thử thách đối với hệ tim mạch và tuần hoàn não. Việc nhận biết sớm cơ chế tăng huyết áp, thay đổi lưu biến máu và các dấu hiệu đột quỵ giúp mỗi gia đình chủ động bảo vệ sức khỏe. Thói quen giữ ấm cẩn thận, duy trì lối sống lành mạnh và tuân thủ chặt chẽ hướng dẫn của bác sĩ là chìa khóa then chốt để vượt qua mùa đông an toàn.