Vì sao dịch Covid-19 nguy hiểm hơn dịch SARS?
Nội dung chỉ cung cấp thông tin tham khảo, không thay thế chẩn đoán, khám hoặc điều trị của người hành nghề y tế. Không tự ý dùng, ngừng hoặc thay đổi thuốc dựa trên bài viết.
Nhiều người thường băn khoăn vì sao dịch Covid-19 lại gây ra thảm họa toàn cầu nghiêm trọng hơn rất nhiều so với dịch SARS năm 2003 dù cả hai đều do chủng coronavirus gây ra. Khi nhìn vào độc lực thuần túy, virus SARS thực tế gây tỷ lệ tử vong trên từng ca nhiễm cao hơn, nhưng mức độ nguy hiểm của một đại dịch lại được định đoạt bởi tốc độ lây truyền và phạm vi bùng phát.
Dịch Covid-19 nguy hiểm hơn hẳn vì virus SARS-CoV-2 có khả năng lây lan âm thầm từ những người không hề có triệu chứng, nhân lên mạnh mẽ ở đường hô hấp trên và phát tán dễ dàng qua không khí. Quy mô nhiễm bệnh khổng lồ đã dẫn đến tình trạng quá tải nghiêm trọng hệ thống y tế toàn cầu, biến Covid-19 thành một cuộc khủng hoảng sức khỏe cộng đồng chưa từng có tiền lệ.
Vì sao dịch covid-19 nguy hiểm hơn sars là gì?
Cả bệnh SARS và Covid-19 đều là các bệnh truyền nhiễm đường hô hấp cấp tính do các chủng coronavirus có cấu trúc di truyền tương đồng gây ra. Hội chứng suy hô hấp cấp tính nặng xuất hiện lần đầu vào cuối năm 2002 và nhanh chóng được ngăn chặn vào năm 2003 nhờ việc khoanh vùng triệt để. Tuy nhiên, khi virus SARS-CoV-2 xuất hiện, dịch Covid-19 đã nhanh chóng vượt khỏi tầm kiểm soát của mọi hàng rào kiểm dịch biên giới để trở thành đại dịch toàn cầu. Mức độ nguy hiểm vượt trội của dịch Covid-19 không nằm ở mức độ hủy hoại mô phổi của từng cá thể đơn lẻ mà bắt nguồn từ sự kết hợp giữa khả năng lây nhiễm qua hạt khí dung, thời gian ủ bệnh kéo dài và sự phát tán mầm bệnh ngay trước khi người bệnh nhận biết dấu hiệu nhiễm khuẩn.
Sự khác biệt về thời điểm phát tán mầm bệnh và ca nhiễm không triệu chứng
Đặc tính dịch tễ học quan trọng nhất giúp dịch SARS năm 2003 được kiểm soát tương đối nhanh là thời điểm phát tán mầm bệnh. Người nhiễm virus SARS-CoV chỉ phát tán lượng virus đáng kể sau khi đã xuất hiện triệu chứng rõ rệt khoảng vài ngày, đặc biệt là khi sốt cao và tổn thương hô hấp tiến triển. Điều này cho phép hệ thống y tế đo thân nhiệt, sàng lọc và cách ly kịp thời trước khi bệnh nhân lây lan ra cộng đồng. Ngược lại, virus SARS-CoV-2 gây bệnh Covid-19 đạt tải lượng virus rất cao tại vùng đường hô hấp trên ngay từ giai đoạn ủ bệnh hoặc ở những người hoàn toàn không có triệu chứng lâm sàng. Khả năng phát tán mầm bệnh âm thầm khiến các biện pháp kiểm tra nhiệt độ hay truy vết lâm sàng thông thường mất đi độ nhạy bén, dẫn tới sự lây lan diện rộng ngoài tầm kiểm soát trước khi ca bệnh đầu tiên được phát hiện.
Đặc tính sinh học phân tử và ái lực gắn kết thụ thể tế bào hô hấp
Cả hai loại coronavirus đều sử dụng thụ thể ACE2 trên màng tế bào đường hô hấp để xâm nhập vào cơ thể người, nhưng SARS-CoV-2 có ái lực liên kết mạnh hơn gấp nhiều lần so với SARS-CoV. Sự biến đổi cấu trúc phân tử tại miền liên kết thụ thể của protein gai và sự hiện diện của vị trí phân cắt furin giúp SARS-CoV-2 hòa màng tế bào vật chủ nhanh hơn. Đồng thời, SARS-CoV chủ yếu nhân lên sâu trong nhu mô phổi và đường hô hấp dưới, đòi hỏi sự tiếp xúc rất gần hoặc qua giọt bắn kích thước lớn để lây truyền. Trong khi đó, SARS-CoV-2 nhân lên mạnh mẽ ngay tại mũi họng và niêm mạc hầu họng, giúp virus dễ dàng phân tán ra môi trường qua các hạt khí dung siêu nhỏ khi thở, nói chuyện hoặc ho nhẹ, làm tăng đáng kể hệ số lây nhiễm cơ bản trong không gian kín.
Quy mô lây nhiễm khổng lồ và gánh nặng làm sụp đổ hệ thống y tế
Mặc dù SARS có độc lực cao hơn trên từng ca bệnh với tỷ lệ tử vong ước tính khoảng gần mười phần trăm, tổng số ca mắc trên toàn cầu dừng lại ở mức hơn tám nghìn người. Dịch Covid-19 tuy có tỷ lệ tử vong ca bệnh thấp hơn nhưng lại sở hữu tốc độ nhân đôi ca nhiễm cực kỳ nhanh, tạo nên một cuộc khủng hoảng y tế toàn diện với hàng trăm triệu ca mắc. Khối lượng người bệnh khổng lồ xuất hiện dồn dập đã vượt quá khả năng tiếp nhận của các khoa hồi sức tích cực, làm cạn kiệt nguồn cung máy thở, oxy y tế và nhân lực chuyên môn. Hiện tượng quá tải hệ thống y tế này khiến nguy cơ tử vong không chỉ tăng ở nhóm bệnh nhân nhiễm virus nặng mà còn gián tiếp ảnh hưởng xấu đến toàn bộ bệnh nhân cấp cứu và mắc các bệnh mạn tính khác.
Tốc độ đột biến di truyền và khả năng lẩn tránh miễn dịch của virus
SARS-CoV-2 sở hữu khả năng đột biến liên tục để tạo ra các biến chủng mới có độ lây lan cao hơn và khả năng lẩn tránh một phần kháng thể tạo ra từ lần nhiễm trước hoặc từ vắc xin. Khác với virus SARS năm 2003 vốn tương đối ổn định về mặt di truyền và biến mất sau khi các chuỗi lây truyền bị cắt đứt, SARS-CoV-2 thích nghi hoàn toàn để tồn tại và lưu hành lâu dài trong quần thể người. Sự tiến hóa liên tục của các biến thể khiến miễn dịch cộng đồng khó đạt trạng thái bảo vệ tuyệt đối bền vững, buộc các quốc gia phải duy trì chiến lược giám sát dịch tễ, cập nhật vắc xin và quản lý bệnh truyền nhiễm hô hấp như một thách thức y tế trường diễn.
Lưu ý an toàn
Các phân tích dịch tễ học so sánh giữa dịch Covid-19 và SARS nhằm cung cấp kiến thức khoa học thường thức về bệnh truyền nhiễm hô hấp, không thay thế cho các hướng dẫn phòng dịch hay chẩn đoán lâm sàng của cơ quan y tế. Khi xuất hiện các dấu hiệu nhiễm trùng đường hô hấp cấp như sốt cao, khó thở, tức ngực hoặc suy giảm nồng độ oxy trong máu, người bệnh cần liên hệ ngay cơ sở y tế gần nhất để được thăm khám và xử trí đúng phác đồ. Không tự ý sử dụng các thuốc kháng virus, kháng sinh hoặc thuốc ức chế miễn dịch khi chưa có chỉ định từ bác sĩ.
Tóm tắt
Dịch Covid-19 để lại hậu quả nghiêm trọng hơn dịch SARS chủ yếu do khả năng lây lan âm thầm trên diện rộng thay vì chỉ tập trung vào độc lực của virus. Việc nhận thức đúng cơ chế lây nhiễm và tuân thủ các biện pháp dự phòng y tế giúp cộng đồng chủ động giảm thiểu rủi ro bùng phát các làn sóng bệnh hô hấp truyền nhiễm mới.
Nguồn tham khảo
FAQ – Câu hỏi thường gặp
Tỷ lệ tử vong của dịch Covid-19 và SARS khác nhau như thế nào?
Virus SARS-CoV gây dịch năm 2003 có tỷ lệ tử vong trên từng ca mắc cao hơn khoảng chín đến mười phần trăm. Trong khi đó Covid-19 có tỷ lệ tử vong từng ca thấp hơn nhưng lại gây ra tổng số ca tử vong lớn hơn rất nhiều lần do số người lây nhiễm khổng lồ trên toàn thế giới.
Khả năng lây nhiễm không triệu chứng tạo ra khác biệt gì giữa hai dịch bệnh?
Người mắc Covid-19 có thể phát tán lượng lớn virus trước khi có triệu chứng hoặc hoàn toàn không có biểu hiện bệnh. Ngược lại bệnh nhân SARS hầu như chỉ phát tán virus mạnh khi đã sốt cao và biểu hiện bệnh nặng, giúp hệ thống y tế phát hiện và cách ly người nhiễm nhanh chóng hơn.
Cơ chế xâm nhập tế bào của hai loại virus này có điểm gì khác nhau?
SARS-CoV-2 có ái lực gắn kết với thụ thể ACE2 trên bề mặt tế bào người mạnh hơn đáng kể so với virus SARS-CoV. Cấu trúc protein gai của SARS-CoV-2 có vị trí phân cắt furin giúp quá trình xâm nhập vào niêm mạc đường hô hấp diễn ra dễ dàng và gia tăng tốc độ lây lan.
Sau đại dịch thì Covid-19 hiện nay được quản lý y tế ra sao?
Hiện tại Covid-19 được quản lý như một bệnh truyền nhiễm hô hấp lưu hành. Do virus SARS-CoV-2 liên tục xuất hiện biến thể mới lẩn tránh miễn dịch, người có nguy cơ cao vẫn cần theo dõi sức khỏe và tiêm nhắc vắc xin định kỳ theo hướng dẫn y tế để phòng ngừa biến chứng nặng.
Những nhóm đối tượng nào có nguy cơ chuyển nặng cao khi mắc Covid-19?
Người cao tuổi, người mắc bệnh lý nền mạn tính như đái tháo đường, tim mạch, bệnh phổi tắc nghẽn mạn tính hoặc người suy giảm miễn dịch có nguy cơ chuyển nặng cao nhất khi mắc bệnh. Nhóm đối tượng này cần được ưu tiên bảo vệ và khám bệnh sớm khi nhiễm virus.
