Vì sao cần tiêm vắc xin cúm định kỳ hàng năm?
Nội dung chỉ cung cấp thông tin tham khảo, không thay thế chẩn đoán, khám hoặc điều trị của người hành nghề y tế. Không tự ý dùng, ngừng hoặc thay đổi thuốc dựa trên bài viết.
Nhiều người thường băn khoăn liệu có cần tiêm vắc xin cúm nhắc lại mỗi năm hay không khi bản thân đã từng tiêm trước đó. Cúm mùa do virus cúm gây ra là bệnh nhiễm trùng đường hô hấp cấp tính phổ biến, có khả năng lây lan nhanh và dễ dẫn đến các biến chứng nguy hiểm đối với những người có thể trạng suy giảm.
Thực tế y khoa cho thấy việc tiêm vắc xin cúm định kỳ hàng năm là hoàn toàn cần thiết và được các tổ chức y tế khuyến cáo rộng rãi. Mũi tiêm nhắc lại giúp cơ thể cập nhật kháng thể phù hợp với những chủng virus đang lưu hành, từ đó giảm thiểu nguy cơ mắc bệnh và hạn chế tối đa các biến chứng nặng phải nhập viện.
Tiêm vắc xin cúm hàng năm là gì?
Vắc xin cúm mùa là chế phẩm sinh học kích thích hệ miễn dịch sản sinh kháng thể đặc hiệu chống lại các chủng virus cúm phổ biến gây bệnh ở người, chủ yếu gồm hai nhóm cúm A và cúm B. Khác với một số loại vắc xin tạo miễn dịch bền vững suốt đời, vắc xin phòng cúm chỉ mang lại sự bảo vệ trong một khoảng thời gian nhất định. Sau khi tiêm, lượng kháng thể bảo vệ trong cơ thể sẽ đạt đỉnh và suy giảm dần sau khoảng sáu đến mười hai tháng. Đồng thời, cấu trúc di truyền của virus cúm có tính biến đổi liên tục, làm thay đổi các kháng nguyên bề mặt. Do đó, tiêm phòng cúm không phải là biện pháp dùng một lần mà là quy trình chăm sóc sức khỏe dự phòng cần được duy trì đều đặn hàng năm nhằm thích ứng với sự thay đổi của mầm bệnh trong tự nhiên.
Nguyên nhân virus cúm biến đổi liên tục
Virus cúm có đặc tính di truyền rất đặc biệt gọi là sự trôi dạt kháng nguyên, tức quá trình biến đổi các protein bề mặt của virus qua thời gian. Quá trình sao chép liên tục khiến cấu trúc di truyền xuất hiện nhiều đột biến nhỏ, tạo ra các biến chủng mới khác biệt so với chủng virus của mùa cúm trước. Khi các biến chủng mới xuất hiện, hệ thống miễn dịch của cơ thể có thể không còn nhận diện hiệu quả mầm bệnh, ngay cả khi người bệnh đã từng mắc cúm hoặc đã tiêm vắc xin trong quá khứ. Để đối phó với hiện tượng này, mạng lưới giám sát dịch tễ toàn cầu sẽ theo dõi các chủng lưu hành và cập nhật thành phần vắc xin cúm hai lần mỗi năm tương ứng với mùa cúm ở Bắc bán cầu và Nam bán cầu. Việc tiêm lại giúp cung cấp khả năng phòng vệ chuẩn xác nhất đối với những chủng có nguy cơ bùng phát cao.
Sự suy giảm kháng thể bảo vệ theo thời gian
Hiệu quả bảo vệ của vắc xin cúm sau khi tiêm vào cơ thể không tồn tại vĩnh viễn. Khoảng hai tuần sau tiêm, cơ thể bắt đầu hình thành đủ lượng kháng thể cần thiết để ngăn ngừa nhiễm trùng hoặc làm nhẹ triệu chứng nếu tiếp xúc với virus. Tuy nhiên, mức độ kháng thể này có xu hướng giảm dần qua các tháng và suy yếu rõ rệt sau một năm. Ở người cao tuổi hoặc người mắc các bệnh nền mạn tính, tốc độ suy giảm kháng thể thường diễn ra nhanh hơn so với người trưởng thành khỏe mạnh. Ngay cả khi chủng virus cúm lưu hành trong năm tiếp theo không có sự thay đổi lớn so với năm trước, lượng kháng thể còn lại trong huyết thanh cũng khó có thể duy trì khả năng bảo vệ trọn vẹn. Tiêm nhắc lại mũi vắc xin hàng năm chính là cách kích hoạt lại phản ứng miễn dịch, đưa nồng độ kháng thể trở về mức tối ưu.
Nhóm đối tượng đặc biệt cần ưu tiên tiêm phòng cúm
Mặc dù vắc xin cúm được khuyến nghị cho hầu hết mọi người từ sáu tháng tuổi trở lên, có những nhóm đối tượng dễ gặp nguy hiểm hơn nếu mắc bệnh. Người cao tuổi từ sáu mươi lăm tuổi trở lên, phụ nữ đang mang thai và trẻ nhỏ là những đối tượng rất dễ xuất hiện biến chứng viêm phổi hoặc suy hô hấp khi nhiễm cúm. Bên cạnh đó, những người có sẵn bệnh lý mạn tính như đái tháo đường, suy tim, bệnh phổi tắc nghẽn mạn tính, hen phế quản hoặc người bị suy giảm miễn dịch cần đặc biệt chú ý tiêm phòng. Nhiễm virus cúm ở các nhóm này có thể làm bùng phát đợt cấp nguy hiểm của bệnh nền. Ngoài ra, nhân viên y tế và người chăm sóc tiếp xúc trực tiếp với các nhóm nguy cơ cao cũng cần tiêm phòng định kỳ để tạo lá chắn bảo vệ gián tiếp cho cộng đồng xung quanh.
Thời điểm thích hợp để tiêm vắc xin cúm trong năm
Thời điểm lý tưởng nhất để tiêm vắc xin cúm là trước khi mùa dịch bắt đầu bùng phát từ hai đến bốn tuần, tạo điều kiện cho cơ thể có đủ thời gian sản sinh nồng độ kháng thể bảo vệ cần thiết. Tại các khu vực có khí hậu nhiệt đới, virus cúm có thể lưu hành quanh năm nhưng thường gia tăng vào các giai đoạn chuyển mùa hoặc mùa mưa lạnh. Dù vậy, nếu đã bỏ lỡ thời điểm vàng đầu mùa dịch, việc đi tiêm vào các tháng tiếp theo vẫn đem lại giá trị bảo vệ thiết thực trong suốt thời gian dịch bệnh còn tiếp diễn. Sau khi tiêm vắc xin, một số phản ứng nhẹ có thể xuất hiện như đau nhức tại chỗ tiêm, sốt nhẹ hoặc mệt mỏi thoáng qua. Đây là các phản ứng bình thường của hệ thống miễn dịch và thường tự biến mất sau một đến hai ngày mà không cần xử trí phức tạp.
Lưu ý an toàn
Tiêm vắc xin phòng cúm là biện pháp y tế an toàn nhưng người tiêm cần thông báo cho bác sĩ khám sàng lọc về tiền sử dị ứng, đặc biệt là dị ứng nặng với protein trứng hoặc thành phần vắc xin. Người đang có biểu hiện sốt cao hoặc nhiễm trùng cấp tính nên tạm hoãn tiêm cho đến khi sức khỏe hồi phục ổn định. Vắc xin cúm không có tác dụng phòng ngừa các bệnh cảm lạnh thông thường do các loại virus khác gây ra. Người tiêm cần theo dõi tình trạng sức khỏe tại cơ sở y tế ít nhất ba mươi phút sau tiêm và tiếp tục theo dõi tại nhà.
Tóm tắt
Tiêm vắc xin cúm định kỳ hàng năm là giải pháp chủ động, an toàn và tiết kiệm giúp thiết lập hàng rào bảo vệ vững chắc cho hệ hô hấp. Việc duy trì thói quen tiêm phòng đúng lịch không chỉ bảo vệ sức khỏe cho chính bản thân mà còn góp phần ngăn chặn sự lây lan của dịch bệnh trong gia đình và cộng đồng.
Nguồn tham khảo
- Proceedings of the 1st International Conference on Biomedical, Bioinformatics and Statistics: Why Annual Revaccination? Understanding Antigenic Drift and Immune Evasion of Seasonal Influenza Viruses
- The Conversation Media Group Ltd: Can I get a free flu shot? And will it cover ‘super K’? Your influenza vaccine questions answered
FAQ – Câu hỏi thường gặp
Đã từng mắc cúm trong năm rồi thì có cần tiêm vắc xin nữa không?
Người đã khỏi cúm vẫn nên tiêm vắc xin vì miễn dịch tự nhiên sau khi khỏi bệnh chỉ chống lại một chủng virus cụ thể. Vắc xin cúm mùa hiện nay thường bảo vệ trước ba hoặc bốn chủng khác nhau, giúp phòng ngừa các đợt nhiễm chủng khác trong tương lai.
Phụ nữ mang thai có tiêm được vắc xin cúm không?
Phụ nữ đang mang thai hoàn toàn có thể tiêm vắc xin cúm bất hoạt ở bất kỳ giai đoạn nào của thai kỳ. Việc này không chỉ bảo vệ mẹ khỏi biến chứng nặng mà còn truyền kháng thể thụ động sang thai nhi, giúp bảo vệ trẻ trong vài tháng đầu đời.
Sau khi tiêm vắc xin cúm bao lâu thì cơ thể có miễn dịch?
Cơ thể thường cần khoảng hai tuần sau khi tiêm để hệ miễn dịch sản sinh đầy đủ kháng thể bảo vệ. Trong khoảng thời gian này, người tiêm vẫn có khả năng mắc cúm nếu tiếp xúc với nguồn lây bệnh ngoài cộng đồng.
Trẻ em tiêm vắc xin cúm có cần tiêm hai mũi không?
Trẻ từ sáu tháng đến dưới chín tuổi tiêm vắc xin cúm lần đầu tiên trong đời thường cần tiêm hai mũi, cách nhau tối thiểu bốn tuần. Từ những năm tiếp theo, trẻ chỉ cần tiêm nhắc lại một mũi duy nhất mỗi năm như người lớn.
Tiêm vắc xin cúm có gây mắc bệnh cúm không?
Vắc xin cúm dạng tiêm sử dụng virus bất hoạt không còn khả năng nhân lên và gây bệnh. Những triệu chứng thoáng qua như đau nhẹ cánh tay, sốt nhẹ hoặc đau đầu sau tiêm chỉ là phản ứng miễn dịch tự nhiên của cơ thể.
