Vì sao bị nghẹt mũi khi nằm và cách cải thiện đường thở ban đêm

Nghẹt mũi khi nằm là gì?

Nghẹt mũi khi nằm là tình trạng suy giảm hoặc cản trở luồng không khí đi qua hai hốc mũi xảy ra chủ yếu khi cơ thể ở tư thế nằm ngang, trong khi triệu chứng này giảm bớt hoặc biến mất khi đứng thẳng. Về mặt sinh lý, khoang mũi được lót bởi lớp niêm mạc giàu mạch máu và hệ thống thần kinh giao cảm – phó giao cảm điều hòa liên tục độ ẩm, nhiệt độ và luồng khí hít vào.

Khi trọng lực thay đổi lúc nằm, phân bố tuần hoàn vi mạch tại cuốn mũi biến động, làm gia tăng thể tích mô mềm và giảm đường kính hốc mũi. Triệu chứng này có thể biểu hiện thoáng qua, luân phiên từng bên hoặc kéo dài liên tục tùy thuộc vào cơ địa, cấu trúc giải phẫu mũi và sức khỏe đường hô hấp của từng cá nhân. Tình trạng kéo dài không chỉ làm gián đoạn giấc ngủ mà còn dẫn đến ngáy ngủ, khô họng do phải thở bằng miệng và mệt mỏi vào ban ngày.

Tác động của trọng lực và sự dồn máu lên niêm mạc mũi khi nằm phẳng

Khi chuyển từ tư thế đứng hoặc ngồi sang tư thế nằm ngang phẳng, áp lực thủy tĩnh trong hệ tuần hoàn thay đổi rõ rệt. Trọng lực không còn hỗ trợ kéo máu về tim như ban ngày, dẫn đến lượng máu dồn về vùng đầu, mặt và cổ gia tăng. Mạng lưới mao mạch phong phú tại niêm mạc mũi, đặc biệt là các xoang tĩnh mạch ở cuốn mũi dưới, sẽ bị giãn nở và ứ đầy máu.

Sự giãn nở này làm niêm mạc mũi phồng to và dày lên, thu hẹp diện tích lòng khoang mũi. Khi không gian lưu thông khí bị cản trở, sức cản đường thở tăng lên, gây ra cảm giác khó thở hoặc nghẹt cứng mũi ngay sau khi đặt lưng xuống giường. Đối với người có cơ địa bình thường, hiện tượng này có thể chỉ thoáng qua, nhưng với những ai có cuốn mũi quá phát hoặc niêm mạc nhạy cảm, triệu chứng sẽ biểu hiện rất rõ ràng và gây khó chịu đáng kể.

Ảnh hưởng của chu kỳ mũi sinh lý và tư thế nằm nghiêng

Cơ thể con người có một cơ chế sinh lý tự nhiên gọi là chu kỳ mũi, được điều hòa bởi hệ thần kinh tự chủ. Trong chu kỳ này, các mô cương ở cuốn mũi của một bên hốc mũi sẽ luân phiên cương tụ máu và phồng lên, trong khi bên còn lại co nhỏ lại để đảm bảo việc thông khí. Chu kỳ này diễn ra liên tục cả ngày lẫn đêm theo từng đợt vài giờ một lần mà ban ngày chúng ta hầu như không nhận ra.

Tuy nhiên, vào ban đêm khi nằm ngủ, đặc biệt là tư thế nằm nghiêng, tác động của trọng lực kết hợp cùng chu kỳ mũi khiến lỗ mũi ở phía thấp hơn bị dồn máu nhiều hơn. Sự tích tụ máu cộng hưởng này làm cuốn mũi bên dưới phình to tối đa, tạo cảm giác nghẹt cứng hoàn toàn ở một bên mũi. Khi trở mình sang bên đối diện, hiện tượng nghẹt mũi sẽ dần dịch chuyển sang bên kia sau một khoảng thời gian ngắn.

Các bệnh lý đường hô hấp trên và cấu trúc mũi bất thường

Những người mắc bệnh lý tai mũi họng mạn tính thường trải qua cảm giác nghẹt mũi khi nằm ở mức độ nghiêm trọng hơn. Viêm mũi dị ứng, viêm mũi vận mạch và viêm xoang khiến niêm mạc mũi luôn trong trạng thái xung huyết, tăng tiết chất nhầy đặc và rất dễ phù nề khi có thay đổi tư thế. Ở tư thế nằm, các lỗ thông xoang kém dẫn lưu, dịch nhầy khó thoát tự nhiên ra ngoài và ứ đọng sâu trong hốc mũi.

Bên cạnh yếu tố viêm nhiễm, các bất thường về cấu trúc giải phẫu như vẹo vách ngăn mũi, phì đại cuốn mũi hoặc polyp mũi đóng vai trò cơ học làm chít hẹp vĩnh viễn một phần đường thở. Khi ban ngày đứng thẳng, luồng khí vẫn có thể lách qua khoảng trống hẹp, nhưng ban đêm khi mô cuốn mũi sung huyết thêm do nằm ngang, đường thở gần như bị bít tắc hoàn toàn, buộc người bệnh phải chuyển sang thở bằng miệng.

Môi trường phòng ngủ và thói quen sinh hoạt tác động đến đường thở

Không gian phòng ngủ có ảnh hưởng trực tiếp đến phản ứng của niêm mạc đường thở. Việc bật máy điều hòa nhiệt độ quá lạnh hoặc sử dụng quạt gió thổi thẳng vào mặt làm khô lớp chất nhầy bảo vệ bề mặt mũi. Để bù đắp độ ẩm bị mất, niêm mạc mũi phản ứng bằng cách tăng lưu lượng máu đến sưởi ấm và tăng tiết dịch, vô tình làm cuốn mũi sưng to và gây nghẹt mũi dữ dội hơn giữa đêm.

Mặt khác, mền, gối, nệm và rèm cửa là nơi tích tụ nhiều dị nguyên phổ biến như mạt bụi nhà, lông thú cưng và nấm mốc. Khi nằm xuống, khoảng cách giữa mũi và các vật dụng này rất gần, tạo điều kiện cho dị nguyên xâm nhập đường thở, kích hoạt phản ứng dị ứng tại chỗ làm niêm mạc mũi ngứa ngáy, hắt hơi và sưng nề nhanh chóng. Ngoài ra, thói quen ăn quá no hoặc sử dụng rượu bia gần giờ đi ngủ cũng kích thích giãn mạch và làm tăng nguy cơ trào ngược dạ dày thực quản, gián tiếp gây kích ứng đường hô hấp trên.

Biện pháp chăm sóc tại nhà giúp đường thở thông thoáng ban đêm

Để cải thiện luồng khí qua mũi và nâng cao chất lượng giấc ngủ, người bị nghẹt mũi có thể áp dụng một số biện pháp chăm sóc đơn giản. Đầu tiên, việc nâng cao đầu giường hoặc kê thêm gối với độ dốc vừa phải giúp giảm bớt áp lực máu ứ trệ tại vùng đầu mặt, hỗ trợ dịch nhầy xoang tự thoát xuống họng dễ dàng hơn.

Vệ sinh khoang mũi nhẹ nhàng bằng dung dịch nước muối sinh lý trước khi ngủ giúp rửa trôi dị nguyên, làm loãng chất nhầy và xoa dịu niêm mạc. Cần chú ý duy trì độ ẩm phòng ngủ ở mức dễ chịu bằng máy tạo độ ẩm sạch nếu bật máy lạnh, thường xuyên giặt giũ ga trải giường bằng nước ấm và không để quạt thổi trực tiếp vào đầu mặt. Cung cấp đủ nước cho cơ thể trong ngày cũng giúp chất nhầy trong mũi không bị đặc quánh, tạo điều kiện cho hơi thở thông thoáng suốt đêm.

Lưu ý an toàn

Thông tin trong bài viết chỉ mang tính chất tham khảo giáo dục sức khỏe và không thay thế cho chẩn đoán y khoa chuyên sâu. Người bệnh tuyệt đối không tự ý mua và lạm dụng các thuốc nhỏ mũi co mạch kéo dài nhiều ngày vì nguy cơ gây viêm mũi do thuốc dẫn đến nghẹt mũi mạn tính khó hồi phục. Mọi can thiệp điều trị bằng thuốc hoặc thủ thuật cần được bác sĩ chuyên khoa Tai – Mũi – Họng chỉ định sau khi thăm khám trực tiếp.

Tóm tắt

Nghẹt mũi khi nằm là phản xạ sinh lý thường gặp nhưng cũng có thể cảnh báo các bệnh lý mạn tính đường hô hấp trên. Hiểu rõ nguyên nhân giúp người bệnh chủ động điều chỉnh thói quen nghỉ ngơi và môi trường ngủ thích hợp. Nếu tình trạng tắc ngạt kéo dài gây mất ngủ hoặc xuất hiện cùng các triệu chứng bất thường khác, người bệnh nên chủ động thăm khám chuyên khoa Tai – Mũi – Họng để được đánh giá và tư vấn hướng xử trí y khoa thích hợp.