Vì sao bị bệnh vảy nến và các yếu tố kích hoạt đợt bùng phát
Nội dung chỉ cung cấp thông tin tham khảo, không thay thế chẩn đoán, khám hoặc điều trị của người hành nghề y tế. Không tự ý dùng, ngừng hoặc thay đổi thuốc dựa trên bài viết.
Vảy nến là tình trạng da liễu mạn tính đặc trưng bởi các mảng da đỏ, dày sừng và phủ vảy trắng bạc. Nhiều người thường thắc mắc vì sao bị bệnh vảy nến và liệu căn bệnh này có lây nhiễm từ người sang người hay không. Trên thực tế, vảy nến hoàn toàn không phải là bệnh truyền nhiễm.
Cơ chế bệnh sinh cốt lõi của vảy nến bắt nguồn từ sự rối loạn điều hòa của hệ thống miễn dịch kết hợp với yếu tố cơ địa di truyền. Khi có các tác nhân kích hoạt từ môi trường bên ngoài hoặc lối sống, các tế bào lympho T bị kích thích quá mức, thúc đẩy quá trình tăng sinh tế bào biểu bì da nhanh gấp nhiều lần bình thường, dẫn tới hiện tượng tích tụ các mảng vảy đặc trưng.
Vì sao bị bệnh vảy nến là gì?
Vảy nến là bệnh viêm mạn tính qua trung gian miễn dịch, biểu hiện chủ yếu ở da và móng, đôi khi kèm theo tổn thương khớp trong bệnh cảnh viêm khớp vảy nến. Ở làn da khỏe mạnh bình thường, quá trình tế bào đáy phân chia, trưởng thành và bong vảy thường diễn ra trong khoảng từ hai mươi tám đến ba mươi ngày. Tuy nhiên, ở người mắc bệnh vảy nến, chu trình thay thế tế bào da bị rút ngắn xuống chỉ còn khoảng ba đến năm ngày. Tốc độ tăng sinh quá nhanh khiến các tế bào biểu bì chưa kịp sừng hóa hoàn toàn đã bị đẩy dồn dập lên bề mặt da, tạo thành các mảng cộm đỏ, sần sùi và bong tróc vảy trắng bạc. Bệnh có đặc tính tiến triển kéo dài theo từng đợt bùng phát xen kẽ các giai đoạn thoái lui. Hiểu rõ nguyên nhân và các yếu tố thúc đẩy là bước nền tảng giúp người bệnh chủ động kiểm soát tình trạng này.
Vai trò của hệ thống miễn dịch trong cơ chế bệnh sinh
Nguyên nhân cốt lõi gây ra bệnh vảy nến là sự rối loạn chức năng của hệ thống miễn dịch, đặc biệt là các tế bào lympho T và tế bào đuôi gai. Thay vì chỉ nhận diện và bảo vệ cơ thể trước các tác nhân gây hại từ môi trường, các tế bào miễn dịch này lại tấn công nhầm vào chính các tế bào da khỏe mạnh. Quá trình hoạt hóa bất thường giải phóng hàng loạt cytokine tiền viêm như interleukin mười bảy, interleukin hai mươi ba và yếu tố hoại tử khối u alpha. Các phân tử truyền tín hiệu này liên tục kích thích tế bào sừng tại thượng bì tăng sinh mất kiểm soát và gây viêm mạch máu dưới da. Hậu quả là vùng da tổn thương luôn trong trạng thái sưng đỏ, nóng rát và tích tụ dày đặc các lớp tế bào sừng chưa trưởng thành.
Yếu tố di truyền và tiền sử gia đình
Yếu tố di truyền đóng vai trò nền tảng tạo nên cơ địa nhạy cảm đối với bệnh vảy nến. Các nghiên cứu di truyền học y khoa đã xác định nhiều vùng gen liên quan đến tính nhạy cảm với bệnh, trong đó nổi bật là phức hợp kháng nguyên bạch cầu người trên nhiễm sắc thể số sáu. Nếu trong gia đình có bố hoặc mẹ mắc bệnh vảy nến, nguy cơ con cái khởi phát bệnh sẽ cao hơn đáng kể so với người không có tiền sử gia đình. Khi cả bố và mẹ cùng mắc bệnh, tỷ lệ này còn gia tăng rõ rệt hơn. Tuy nhiên, việc mang gen nhạy cảm không đồng nghĩa chắc chắn một người sẽ phát bệnh, bởi vì bệnh chỉ biểu hiện ra ngoài khi có sự tác động phối hợp giữa cấu trúc gen và các tác nhân kích hoạt từ môi trường sống.
Các yếu tố môi trường kích hoạt đợt bùng phát vảy nến
Bên cạnh cơ địa miễn dịch và di truyền, các tác nhân từ môi trường sống đóng vai trò kích hoạt đợt bệnh đầu tiên hoặc làm tái phát các đợt viêm cấp. Tình trạng căng thẳng tâm lý kéo dài là một trong những tác nhân phổ biến nhất làm tăng tiết hormone vỏ thượng thận và các chất trung gian thần kinh gây rối loạn miễn dịch. Tổn thương cơ học tại da như vết trầy xước, vết mổ, côn trùng cắn hoặc cháy nắng có thể kích hoạt tổn thương vảy nến mới ngay tại vị trí chấn thương, hiện tượng này được gọi là hiện tượng Koebner. Ngoài ra, các đợt nhiễm trùng đường hô hấp trên do liên cầu khuẩn, thời tiết lạnh khô, thói quen hút thuốc lá và tiêu thụ nhiều đồ uống có cồn cũng làm gia tăng đáng kể mức độ nghiêm trọng của bệnh.
Ảnh hưởng từ một số nhóm thuốc điều trị
Việc sử dụng hoặc ngừng đột ngột một số loại thuốc điều trị bệnh lý toàn thân có thể trở thành nguyên nhân khởi phát hoặc làm nặng thêm triệu chứng vảy nến. Các nhóm thuốc thường được ghi nhận có liên quan bao gồm thuốc chẹn beta giao cảm dùng trong điều trị tăng huyết áp hoặc bệnh tim mạch, thuốc chống sốt rét tổng hợp, thuốc chứa hợp chất lithium và các thuốc kháng viêm không steroid. Đáng chú ý, việc lạm dụng corticosteroid đường toàn thân hoặc tự ý ngừng đột ngột thuốc bôi chứa corticoid nồng độ cao có thể dẫn đến hiện tượng bùng phát dữ dội, thậm chí chuyển sang thể vảy nến mủ hoặc vảy nến đỏ da toàn thân nguy hiểm. Do đó, người bệnh cần trao đổi kỹ với bác sĩ về tiền sử bệnh da liễu trước khi bắt đầu bất kỳ phác đồ thuốc nào.
Lưu ý an toàn
Vảy nến là bệnh da liễu không lây nhiễm qua tiếp xúc thông thường, người bệnh hoàn toàn không cần cách ly hay lo sợ lây lan cho người thân. Thông tin trong bài viết mang tính giáo dục y khoa thường thức và không thể thay thế cho chẩn đoán chuyên khoa của bác sĩ da liễu. Người bệnh tuyệt đối không tự ý mua các loại thuốc bôi truyền miệng không rõ nguồn gốc, thuốc trộn chứa corticoid hoặc tự ý ngưng các thuốc điều trị tim mạch đang dùng. Khi phát hiện các mảng da đỏ bất thường kèm bong vảy kéo dài, cần đến cơ sở y tế để được thăm khám chính xác.
Tóm tắt
Bệnh vảy nến phát sinh từ sự phối hợp phức tạp giữa rối loạn miễn dịch, yếu tố di truyền và các tác nhân kích hoạt từ môi trường sống. Dù là bệnh mạn tính chưa có phương pháp loại bỏ hoàn toàn căn nguyên, người bệnh vẫn có thể kiểm soát tốt tổn thương da, hạn chế tái phát và duy trì chất lượng cuộc sống bình thường nếu hiểu đúng nguyên nhân, tuân thủ hướng dẫn y khoa và xây dựng lối sống lành mạnh.
Nguồn tham khảo
- Faculty Opinions – Post-Publication Peer Review of the Biomedical Literature: Faculty Opinions recommendation of Revisiting the Koebner phenomenon: role of NGF and its receptor system in the pathogenesis of psoriasis
- Clinical Dermatology Open Access Journal: Psoriasis: The Immune System Disease with Unknown Etiology Treated with Local Bath PUVA
FAQ – Câu hỏi thường gặp
Bệnh vảy nến có lây từ người sang người không?
Bệnh vảy nến hoàn toàn không lây nhiễm qua tiếp xúc da kề da, dùng chung đồ dùng cá nhân hay sinh hoạt hằng ngày. Bệnh hình thành do rối loạn miễn dịch nội sinh và yếu tố cơ địa di truyền, không phải do vi khuẩn hay nấm truyền nhiễm gây ra.
Bố mẹ bị vảy nến thì con có chắc chắn mắc bệnh không?
Con cái không chắc chắn mắc bệnh dù có bố mẹ bị vảy nến. Yếu tố di truyền chỉ làm tăng nguy cơ cơ địa nhạy cảm, bệnh chỉ thực sự khởi phát khi gặp thêm các yếu tố kích hoạt thuận lợi từ môi trường bên ngoài như căng thẳng, nhiễm trùng hoặc chấn thương da.
Căng thẳng tâm lý có làm vảy nến nặng hơn không?
Căng thẳng tâm lý là một trong những tác nhân hàng đầu kích hoạt và làm trầm trọng thêm các đợt bùng phát vảy nến. Căng thẳng kéo dài kích thích cơ thể giải phóng các chất trung gian thần kinh và hormone gây rối loạn phản ứng miễn dịch tại biểu bì da.
Thời tiết lạnh và khô ảnh hưởng thế nào đến người mắc vảy nến?
Thời tiết hanh khô và nhiệt độ thấp làm hàng rào biểu bì mất nước nhanh chóng, khiến da trở nên nứt nẻ, ngứa ngáy và dễ bị kích ứng. Tình trạng suy yếu của hàng rào bảo vệ da trong mùa lạnh tạo điều kiện thuận lợi cho phản ứng viêm bùng phát.
Vì sao không được tự ý ngừng thuốc corticoid khi điều trị vảy nến?
Việc đột ngột ngừng sử dụng corticoid đường bôi hoặc toàn thân có thể gây hiện tượng bùng phát dội ngược, khiến tổn thương lan rộng nhanh hơn hoặc chuyển sang thể vảy nến mủ nguy hiểm. Mọi sự thay đổi liều lượng đều cần tuân thủ nghiêm ngặt theo chỉ dẫn của bác sĩ.
