Vắc xin là gì và các loại vắc xin phổ biến hiện nay

Các loại vắc xin là gì?

Vắc xin là chế phẩm sinh học chứa kháng nguyên có nguồn gốc từ vi khuẩn hoặc virus gây bệnh, đã được làm suy yếu, bất hoạt hoặc tinh chế một phần cấu trúc. Một số dòng vắc xin hiện đại ứng dụng đoạn mã di truyền hướng dẫn tế bào tự tổng hợp kháng nguyên tạm thời. Bản chất của việc tiêm vắc xin là giả lập một cuộc nhiễm trùng vô hại. Hệ miễn dịch tiếp xúc với kháng nguyên sẽ huy động các tế bào lympho B sản xuất kháng thể đặc hiệu và kích hoạt tế bào lympho T tiêu diệt mầm bệnh. Sau khi kháng nguyên được xử lý, một nhóm tế bào nhớ miễn dịch tiếp tục tồn tại lâu dài trong cơ thể. Khi mầm bệnh thật xâm nhập, hàng rào phòng thủ này nhanh chóng nhận diện và vô hiệu hóa chúng, ngăn ngừa nguy cơ diễn tiến nặng hoặc biến chứng tử vong.

Vắc xin sống giảm độc lực

Vắc xin sống giảm độc lực sử dụng dạng mầm bệnh tự nhiên đã qua xử lý trong phòng thí nghiệm để làm suy yếu khả năng gây bệnh, chỉ giữ lại năng lực kích thích miễn dịch. Vì mầm bệnh vẫn còn sống và nhân lên ở mức độ giới hạn, cơ thể sẽ tạo ra phản ứng bảo vệ toàn diện gần giống như sau một lần nhiễm khuẩn tự nhiên, bao gồm cả miễn dịch dịch thể và miễn dịch qua trung gian tế bào.

Nhiều loại vắc xin quen thuộc thuộc nhóm này, tiêu biểu là vắc xin sởi, quai bị, rubella, vắc xin thủy đậu, vắc xin lao BCG và vắc xin bại liệt dạng uống. Ưu điểm nổi bật của nhóm này là khả năng tạo miễn dịch mạnh mẽ và kéo dài chỉ sau một hoặc hai liều tiêm. Nhược điểm chính là vắc xin đòi hỏi điều kiện bảo quản nghiêm ngặt ở nhiệt độ lạnh ổn định. Do mầm bệnh vẫn nhân lên nhẹ, nhóm này chống chỉ định cho phụ nữ mang thai và người bị suy giảm miễn dịch nặng.

Vắc xin bất hoạt

Vắc xin bất hoạt được sản xuất bằng cách nuôi cấy mầm bệnh với số lượng lớn rồi sử dụng hóa chất hoặc nhiệt độ để tiêu diệt hoàn toàn khả năng sống sót của chúng. Mặc dù virus hoặc vi khuẩn đã chết và không thể nhân lên trong cơ thể, các cấu trúc kháng nguyên bề mặt vẫn nguyên vẹn để hệ miễn dịch nhận biết và sản sinh kháng thể bảo vệ.

Một số vắc xin bất hoạt thường gặp bao gồm vắc xin cúm mùa dạng tiêm, vắc xin viêm gan A, vắc xin dại và vắc xin bại liệt dạng tiêm IPV. Điểm an toàn vượt trội của vắc xin bất hoạt là không thể tái hoạt lực để gây bệnh, thích hợp cho nhiều nhóm đối tượng có thể trạng nhạy cảm. Tuy nhiên, đáp ứng miễn dịch do vi sinh vật bất hoạt tạo ra thường yếu hơn so với mầm bệnh sống. Người tiêm thường cần tiêm đủ phác đồ nhiều mũi cơ bản kèm theo các mũi tiêm nhắc lại định kỳ để duy trì nồng độ kháng thể bảo vệ cần thiết.

Vắc xin tiểu đơn vị và vắc xin giải độc tố

Vắc xin tiểu đơn vị không sử dụng toàn bộ vi sinh vật mà chỉ tinh chế những mảnh kháng nguyên đặc thù, chẳng hạn như protein vỏ hoặc chuỗi polysaccharide bề mặt. Biến thể của nhóm này gồm có vắc xin liên hợp, trong đó kháng nguyên đường được gắn thêm protein vận chuyển để tăng cường đáp ứng miễn dịch ở trẻ nhỏ. Bên cạnh đó, vắc xin giải độc tố được điều chế từ ngoại độc tố của vi khuẩn đã được làm mất độc tính, giúp cơ thể tạo kháng thể trung hòa độc tố gây hại.

Các vắc xin tiêu biểu gồm vắc xin viêm gan B tái tổ hợp, vắc xin ho gà vô bào, vắc xin phế cầu khuẩn liên hợp, cùng vắc xin uốn ván và bạch hầu giải độc tố. Ưu điểm của nhóm này là độ tinh khiết cao, rất hiếm khi gây ra phản ứng phụ nghiêm trọng sau tiêm. Nhược điểm là kháng nguyên đơn lẻ ít khi tạo đủ tín hiệu kích thích mạnh mẽ, do đó nhà sản xuất thường phải phối hợp thêm tá dược miễn dịch và người tiêm cần tiêm nhắc lại.

Vắc xin vector virus và vắc xin công nghệ axit nucleic

Vắc xin vector sử dụng một loại virus vô hại khác đã được biến đổi gen để mang mã di truyền kháng nguyên của mầm bệnh mục tiêu vào tế bào người. Tế bào tiếp nhận đoạn gen này sẽ tạm thời sản xuất kháng nguyên tương ứng, kích hoạt hệ thống miễn dịch tạo kháng thể và phản ứng tế bào T. Một số vắc xin phòng bệnh sốt xuất huyết Ebola và vắc xin phòng COVID-19 sử dụng nền tảng vector adenovirus.

Vắc xin công nghệ axit nucleic, tiêu biểu là vắc xin mRNA, đưa trực tiếp chuỗi thông tin di truyền bọc trong hạt nano lipid vào tế bào mà không cần mầm bệnh nuôi cấy. Tế bào cơ thể dịch mã chuỗi mRNA thành protein gai đặc hiệu, sau đó sợi mRNA tự phân hủy hoàn toàn trong thời gian ngắn mà không xâm nhập hay tích hợp vào nhân tế bào. Cả hai nền tảng tiên tiến này cho phép nghiên cứu và sản xuất quy mô lớn nhanh chóng, tạo miễn dịch bảo vệ cao, dù một số loại đòi hỏi dây chuyền bảo quản ở nhiệt độ âm sâu.

Lưu ý an toàn

Mỗi loại vắc xin có chỉ định, chống chỉ định và khoảng cách tiêm khác nhau tùy thuộc vào độ tuổi, tiền sử dị ứng và tình trạng miễn dịch của từng cá nhân. Phụ nữ có kế hoạch mang thai hoặc người mắc bệnh mạn tính cần thông báo đầy đủ thông tin sức khỏe cho bác sĩ trước khi tiêm. Người được tiêm chủng phải ở lại cơ sở y tế theo dõi phản ứng ít nhất ba mươi phút sau tiêm và tiếp tục quan sát tại nhà trong các ngày tiếp theo. Không tự ý thay đổi lịch tiêm hoặc bỏ qua các mũi nhắc lại theo khuyến cáo chuyên môn.

Tóm tắt

Sự đa dạng của các công nghệ vắc xin mang lại nhiều giải pháp phòng ngừa bệnh truyền nhiễm an toàn và hiệu quả cho cộng đồng. Việc lựa chọn loại vắc xin và hoàn thành đầy đủ lịch tiêm chủng cần tuân thủ hướng dẫn của cán bộ y tế để xây dựng lá chắn miễn dịch vững chắc cho bản thân và gia đình.