Ung thư âm hộ: Nguyên nhân, dấu hiệu và cách xử trí

Tổng quan về ung thư âm hộ

Âm hộ là thuật ngữ giải phẫu học chỉ toàn bộ bề mặt bên ngoài của hệ thống sinh dục nữ, đóng vai trò bảo vệ đường vào âm đạo và lỗ niệu đạo. Ung thư âm hộ xuất hiện khi các tế bào tại khu vực này bị đột biến gen, phân chia mất kiểm soát và tạo thành khối u ác tính có khả năng xâm lấn các mô lân cận hoặc di căn xa theo đường bạch huyết và mạch máu. Vị trí tổn thương phổ biến nhất thường gặp ở môi lớn và môi bé, kế đến là vùng âm vật và tầng sinh môn nằm giữa âm đạo và hậu môn.

Về mặt dịch tễ, ung thư âm hộ chiếm khoảng dưới một phần trăm trong tổng số các bệnh ung thư ở nữ giới và từ ba đến năm phần trăm các trường hợp ung thư phụ khoa. Bệnh lý này có hai đỉnh tuổi rõ rệt: nhóm phụ nữ trẻ tuổi thường liên quan mật thiết đến sự xâm nhập kéo dài của virus u nhú ở người, trong khi nhóm người cao tuổi sau mãn kinh thường phát triển khối u trên nền các bệnh lý viêm teo mạn tính của mô liên kết vùng sinh dục ngoài.

Bệnh được phân loại theo nhiều dạng mô bệnh học khác nhau. Ung thư biểu mô tế bào vảy chiếm đại đa số các ca bệnh, khởi phát từ lớp tế bào biểu bì lót mặt ngoài của âm hộ. Ngoài ra còn có các thể ít gặp hơn như ung thư hắc tố ác tính, ung thư biểu mô tuyến Bartholin, ung thư biểu mô tế bào đáy và bệnh Paget ngoài vú ở âm hộ. Do giải phẫu vùng âm hộ rất giàu mạch máu và mạng lưới dẫn lưu bạch huyết về hạch bẹn, khối u khi không được kiểm soát có thể nhanh chóng lan rộng, gây loét thủng mô mềm và di căn sang chuỗi hạch chậu cùng các tạng xa.

Nguyên nhân và yếu tố nguy cơ

Cơ chế bệnh sinh chính xác của ung thư âm hộ chưa được khẳng định hoàn toàn, nhưng giới y khoa đã xác định được hai con đường sinh ung thư chủ đạo. Con đường thứ nhất chiếm phần lớn ở bệnh nhân trẻ tuổi, gắn liền với việc nhiễm trùng mạn tính các chủng virus u nhú ở người có nguy cơ cao, đặc biệt là type 16, 18 và 33. Khi xâm nhập vào biểu mô âm hộ, virus có thể tích hợp vào bộ gen tế bào vật chủ, làm bất hoạt các gen ức chế khối u và thúc đẩy tổn thương tiền ung thư tiến triển thành tân sinh nội biểu mô âm hộ dạng thông thường rồi chuyển biến thành ung thư biểu mô xâm lấn.

Con đường thứ hai không phụ thuộc vào virus u nhú, thường xảy ra ở phụ nữ lớn tuổi đã mãn kinh nhiều năm. Quá trình này bắt nguồn từ các rối loạn viêm da mạn tính kéo dài tại chỗ, tiêu biểu là bệnh xơ teo âm hộ hay còn gọi là lichen sclerosus và bệnh lichen phẳng. Tình trạng viêm và xơ hóa mô lặp đi lặp lại tạo môi trường cho đột biến gen p53 phát sinh, dẫn đến tân sinh nội biểu mô biệt hóa rồi nhanh chóng tiến triển thành ung thư biểu mô tế bào vảy sừng hóa.

Bên cạnh hai cơ chế nền tảng trên, nhiều yếu tố nguy cơ khác cũng làm tăng khả năng phát sinh bệnh. Tình trạng suy giảm miễn dịch hệ thống, chẳng hạn như ở người nhiễm virus gây suy giảm miễn dịch ở người hoặc người sử dụng thuốc ức chế miễn dịch lâu ngày sau ghép tạng, làm giảm sút khả năng tự đào thải virus u nhú của cơ thể. Thói quen hút thuốc lá chủ động hoặc thụ động cũng là tác nhân cộng hưởng nguy hiểm, bởi các chất chuyển hóa độc hại từ khói thuốc tích tụ trong chất nhầy sinh dục và làm tổn thương hệ thống phòng thủ tại chỗ.

Ngoài ra, phụ nữ từng có tiền sử mắc các tổn thương tiền ung thư hoặc ung thư cổ tử cung, ung thư âm đạo và ung thư hậu môn cũng có nguy cơ cao mắc thêm ung thư âm hộ do tác động đa ổ của cùng một chủng virus. Độ tuổi cao, tình trạng đái tháo đường kiểm soát kém, các bệnh lý mạch máu mạn tính hoặc tiền sử xạ trị vùng chậu trước đó cũng được ghi nhận là những điều kiện thuận lợi thúc đẩy tế bào biểu mô âm hộ thoái biến ác tính.

Dấu hiệu và triệu chứng thường gặp

Ở giai đoạn khởi phát, ung thư âm hộ thường biểu hiện rất mờ nhạt hoặc chỉ có những triệu chứng kín đáo khiến người bệnh dễ bỏ qua. Triệu chứng cơ năng thường gặp nhất và xuất hiện sớm nhất là tình trạng ngứa ngáy dữ dội hoặc râm ran dai dẳng tại vùng âm hộ, không thuyên giảm sau khi đã sử dụng các loại thuốc bôi chống nấm hoặc kem dưỡng ẩm thông thường. Đi kèm với ngứa, người bệnh có thể cảm thấy đau rát, châm chích, nóng bừng hoặc tăng cảm giác khó chịu khi cọ xát với quần lót hoặc khi quan hệ tình dục.

Khi khối u bắt đầu phát triển, các tổn thương thực thể có thể được người bệnh tự sờ thấy hoặc quan sát thấy. Biểu hiện này bao gồm sự xuất hiện của một nốt sần gồ ghề, mụn cóc cứng, mảng da dày sừng hoặc vết loét trợt nông bờ nham nhở không chịu lành sau nhiều tuần. Màu sắc vùng da tổn thương có thể thay đổi rõ rệt, biến thành màu trắng bệch, đỏ rực hoặc xuất hiện các sắc tố màu nâu sẫm, đen không đồng đều. Nhiều trường hợp khối sùi phát triển nhanh có hình dạng tương tự như hoa súp lơ, dễ chảy máu khi va chạm nhẹ hoặc khi lau rửa.

Bên cạnh tổn thương tại chỗ, người bệnh có thể gặp phải các dấu hiệu báo động nghiêm trọng hơn như chảy máu âm hộ bất thường ngoài chu kỳ kinh nguyệt, đặc biệt là tình trạng xuất huyết sau mãn kinh. Dịch tiết sinh dục có thể gia tăng bất thường, loãng lẫn máu hoặc có mùi hôi tanh khó chịu do hiện tượng hoại tử trung tâm u. Khi tổn thương lan rộng đến lỗ niệu đạo hoặc vùng đáy chậu, bệnh nhân sẽ thấy tiểu buốt, tiểu rắt, tiểu khó, đau tức dữ dội vùng xương mu hoặc buốt rát khi nước tiểu tiếp xúc với bề mặt vết loét.

Một điểm rất quan trọng cần lưu ý là các dấu hiệu của ung thư âm hộ rất dễ nhầm lẫn với các bệnh lý da liễu và nhiễm trùng lành tính khác như nấm Candida, mụn cóc sinh dục, herpes sinh dục, áp xe nang lông hay chàm âm hộ. Do đó, bất kỳ triệu chứng ngứa ngáy hay vết trợt loét nào kéo dài quá hai tuần đều cần được bác sĩ chuyên khoa phụ khoa kiểm tra cẩn thận bằng dụng cụ chuyên dụng nhằm tránh bỏ sót bệnh lý ác tính.

Chẩn đoán

Quá trình chẩn đoán ung thư âm hộ bắt đầu từ việc khai thác kỹ lưỡng tiền sử bệnh lý và thăm khám lâm sàng toàn diện cơ quan sinh dục ngoài dưới nguồn ánh sáng tốt. Bác sĩ phụ khoa sẽ quan sát cẩn thận toàn bộ các nếp gấp của môi lớn, môi bé, âm vật, rãnh liên môi, tiền đình và vùng quanh hậu môn để tìm kiếm các mảng biến đổi màu sắc, vết loét trợt hoặc các khối sùi gồ lên trên mặt da. Đồng thời, việc sờ nắn hai bên vùng bẹn là bước bắt buộc nhằm đánh giá sự hiện diện của các hạch bạch huyết phì đại, mật độ cứng chắc hoặc kém di động.

Để khảo sát rõ ràng những tổn thương nghi ngờ còn nằm ở kích thước nhỏ hoặc phẳng dưới bề mặt da, phương pháp soi âm hộ bằng kính phóng đại kết hợp với việc bôi dung dịch axit axetic loãng hoặc nhuộm màu xanh toluidine có thể được áp dụng. Kỹ thuật này giúp phân định ranh giới giữa mô lành và vùng biểu mô bất thường, từ đó định hướng chính xác vị trí cần can thiệp.

Tiêu chuẩn vàng mang tính quyết định để chẩn đoán xác định ung thư âm hộ là sinh thiết tổn thương làm xét nghiệm mô bệnh học. Bác sĩ sẽ tiến hành gây tê tại chỗ và dùng kẹp sinh thiết bấm lấy một mảnh mô nhỏ bao gồm cả phần bờ tổn thương tiếp giáp với da lành. Mẫu bệnh phẩm được gửi đến phòng giải phẫu bệnh để nhuộm soi dưới kính hiển vi, xác định chính xác loại tế bào ung thư, độ mô học và độ sâu xâm lấn vào lớp đệm dưới biểu mô.

Sau khi có kết quả mô bệnh học khẳng định ung thư, các phương tiện chẩn đoán hình ảnh như chụp cộng hưởng từ vùng chậu, chụp cắt lớp vi tính hoặc chụp cắt lớp phát xạ positron sẽ được chỉ định. Những xét nghiệm này giúp đánh giá mức độ xâm lấn cục bộ vào âm đạo, niệu đạo, trực tràng cũng như phát hiện tình trạng di căn đến chuỗi hạch bạch huyết vùng bẹn chậu và các cơ quan nội tạng xa, làm cơ sở phân chia giai đoạn bệnh chính xác.

Các dạng mô bệnh học của ung thư âm hộ

Ung thư biểu mô tế bào vảy là phân nhóm mô học chiếm tỷ lệ áp đảo nhất, chiếm khoảng gần chín mươi phần trăm tổng số các trường hợp ung thư âm hộ. Dạng ung thư này khởi phát từ các tế bào vảy dẹt ở lớp biểu bì của da âm hộ, phổ biến ở môi lớn và môi bé, thường có mối liên hệ mật thiết với virus u nhú ở người hoặc các tổn thương viêm mạn tính xơ teo da ở người cao tuổi.

Ung thư hắc tố ác tính là loại ung thư âm hộ phổ biến thứ hai, chiếm khoảng năm phần trăm ca bệnh. Bệnh bắt nguồn từ các tế bào sản xuất sắc tố melanin nằm ở lớp đáy của biểu bì âm hộ, thường biểu hiện dưới dạng các nốt sẫm màu, đen hoặc nâu không đồng nhất, bờ không đều. Thể bệnh này có đặc tính sinh học rất hung hãn, tiến triển nhanh và có xu hướng di căn sớm theo hệ thống bạch huyết ngay từ các giai đoạn đầu.

Các thể mô bệnh học hiếm gặp khác bao gồm ung thư biểu mô tuyến Bartholin, ung thư biểu mô tế bào đáy và bệnh Paget ngoài vú ở âm hộ. Ung thư tuyến Bartholin thường khởi phát sâu ở vị trí hai bên lối vào âm đạo, dễ bị nhầm với u nang hoặc viêm tuyến Bartholin lành tính ở phụ nữ tiền mãn kinh. Ung thư tế bào đáy phát triển rất chậm tại chỗ và hầu như không di căn hạch, trong khi bệnh Paget âm hộ thường gây ngứa đỏ dạng chàm mạn tính và có tỷ lệ tái phát tại chỗ rất cao sau phẫu thuật.

Đặc điểm xâm lấn và nguy cơ di căn của ung thư âm hộ

Ung thư âm hộ tiến triển theo mô hình xâm lấn tuần tự, bắt đầu từ việc thâm nhiễm tại chỗ vào các lớp sâu của mô đệm âm hộ trước khi lan tỏa ra xung quanh. Khối u nguyên phát khi tăng kích thước có thể xâm lấn trực tiếp vào một phần ba dưới của niệu đạo, phần ba dưới của âm đạo hoặc lan rộng xuống vùng đáy chậu và rìa hậu môn. Sự xâm lấn này gây cản trở nghiêm trọng các chức năng tiểu tiện và đại tiện của bệnh nhân.

Hệ thống dẫn lưu bạch huyết phong phú của vùng sinh dục ngoài là con đường di căn phổ biến và sớm nhất của ung thư âm hộ. Các tế bào ác tính từ khối u sẽ di chuyển đầu tiên đến các hạch bạch huyết ở vùng bẹn nông và bẹn sâu cùng bên hoặc hai bên. Nếu các hạch bẹn bị xâm lấn mà không được kiểm soát, ung thư sẽ tiếp tục lan tràn ngược dòng lên chuỗi hạch chậu trong, chậu ngoài và hạch cạnh động mạch chủ bụng.

Di căn xa theo đường tuần hoàn máu thường chỉ xuất hiện ở các giai đoạn muộn của bệnh hoặc sau khi hệ thống hạch bạch huyết vùng chậu đã bị tổn thương nặng nề. Các cơ quan đích thường bị di căn xa bao gồm phổi, gan và hệ thống xương. Sự xuất hiện của các tổn thương di căn xa khiến việc can thiệp ngoại khoa triệt căn không còn khả thi, đòi hỏi phải chuyển đổi mục tiêu điều trị sang kiểm soát triệu chứng toàn thân và kéo dài thời gian sống.

Hướng xử trí và theo dõi y khoa

Mục tiêu cốt lõi trong điều trị ung thư âm hộ là loại bỏ triệt để khối u ác tính, kiểm soát nguy cơ tái phát tại chỗ và di căn hạch, đồng thời cố gắng tối đa trong việc bảo tồn hình thể giải phẫu, chức năng tiểu tiện, đại tiện và sinh hoạt tình dục của người phụ nữ. Kế hoạch can thiệp luôn mang tính cá thể hóa cao, phụ thuộc vào giai đoạn lâm sàng của bệnh, kích thước và vị trí khối u, loại mô bệnh học, tình trạng di căn hạch cũng như thể trạng và bệnh lý nền của người bệnh.

Phẫu thuật là phương pháp điều trị chủ lực và nền tảng cho hầu hết các trường hợp ung thư âm hộ ở giai đoạn sớm. Tùy thuộc vào độ rộng và mức độ xâm nhập của tổn thương, bác sĩ phẫu thuật có thể chỉ định phẫu thuật cắt rộng tại chỗ với bờ an toàn mô lành, cắt âm hộ bán phần hoặc cắt âm hộ triệt căn. Đi kèm với việc xử lý khối u nguyên phát, việc đánh giá và nạo vét hạch bạch huyết vùng bẹn đùi đóng vai trò quyết định tiên lượng. Hiện nay, kỹ thuật sinh thiết hạch lính gác ngày càng được ứng dụng rộng rãi nhằm xác định hạch đầu tiên tiếp nhận dẫn lưu bạch huyết từ u, giúp tránh phải nạo vét hạch đại trà cho những bệnh nhân không có di căn, từ đó giảm thiểu đáng kể biến chứng phù bạch huyết mạn tính ở chi dưới.

Xạ trị sử dụng các chùm tia năng lượng cao là phương pháp bổ trợ thiết yếu, có thể được áp dụng trước mổ để thu nhỏ các khối u kích thước lớn giúp phẫu thuật thuận lợi hơn, hoặc dùng sau phẫu thuật nếu diện cắt còn tế bào u hay khi phát hiện có nhiều hạch bẹn di căn. Trong các trường hợp bệnh nhân tuổi quá cao, có nhiều bệnh nội khoa nặng không thể chịu đựng cuộc phẫu thuật lớn, xạ trị kết hợp hóa trị có thể được cân nhắc như một liệu pháp điều trị triệt căn ban đầu.

Hóa trị liệu thường phối hợp cùng lúc với xạ trị nhằm mục đích làm tăng độ nhạy cảm của tế bào ung thư với tia xạ. Đối với những trường hợp bệnh tiến triển tại chỗ không thể phẫu thuật ngay hoặc khi đã di căn xa đến phổi hay gan, các phác đồ thuốc toàn thân kết hợp với thuốc nhắm trúng đích hoặc liệu pháp miễn dịch sẽ được hội đồng ung bướu đa chuyên khoa cân nhắc để kiểm soát bệnh và nâng cao chất lượng sống. Sau khi hoàn tất phác đồ, người bệnh cần tuân thủ lịch tái khám định kỳ nghiêm ngặt để phát hiện sớm các dấu hiệu tái phát tại chỗ hoặc tại vùng hạch.

Phòng ngừa và giảm nguy cơ

Phòng ngừa ung thư âm hộ đòi hỏi sự kết hợp chặt chẽ giữa việc giảm thiểu các yếu tố nguy cơ nhiễm trùng, bảo vệ môi trường sinh dục ngoài và chủ động theo dõi các dấu hiệu bất thường trên da. Biện pháp can thiệp y tế chủ động và có hiệu quả bảo vệ cao nhất hiện nay là tiêm chủng vắc xin ngừa virus u nhú ở người cho nữ giới trong độ tuổi khuyến cáo. Vắc xin giúp cơ thể tạo ra lượng kháng thể mạnh mẽ chống lại các chủng virus nguy cơ cao phổ biến, qua đó ngăn chặn sự hình thành của các tổn thương tân sinh nội biểu mô âm hộ và các tổn thương tiền ung thư sinh dục khác.

Xây dựng thói quen sinh hoạt tình dục an toàn là một yếu tố then chốt khác nhằm hạn chế nguy cơ lây truyền virus qua đường tình dục. Việc duy trì mối quan hệ chung thủy, hạn chế số lượng bạn tình và sử dụng bao cao su đúng cách trong mọi lần quan hệ giúp giảm thiểu đáng kể tỷ lệ phơi nhiễm với các chủng virus gây ung bướu. Bên cạnh đó, việc từ bỏ hoàn toàn thuốc lá và tránh tiếp xúc với khói thuốc thụ động là hành động quan trọng giúp hệ thống miễn dịch niêm mạc duy trì trạng thái khỏe mạnh để thanh thải mầm bệnh tự nhiên.

Chăm sóc và bảo vệ vùng kín đúng cách hàng ngày cũng góp phần quan trọng trong việc phòng ngừa các tổn thương mạn tính. Phụ nữ nên lựa chọn trang phục lót làm từ chất liệu cotton thoáng khí, tránh mặc quần quá bó sát gây ẩm ướt và cọ xát liên tục lên bề mặt âm hộ. Tuyệt đối không tự ý thụt rửa sâu hoặc sử dụng các loại xà phòng, dung dịch vệ sinh có tính tẩy rửa mạnh hoặc chất tạo mùi dễ gây kích ứng biểu bì. Đặc biệt, những người mắc các bệnh lý viêm da mạn tính như xơ teo âm hộ cần điều trị ổn định theo hướng dẫn của bác sĩ da liễu hoặc phụ khoa, đồng thời duy trì việc tự kiểm tra vùng kín định kỳ mỗi tháng bằng gương và thăm khám sức khỏe phụ khoa định kỳ ít nhất mỗi sáu tháng đến một năm một lần.

Khi nào cần gặp bác sĩ?

Phụ nữ cần chủ động đến gặp bác sĩ chuyên khoa sản phụ khoa ngay khi phát hiện bất kỳ dấu hiệu bất thường nào kéo dài quá hai tuần tại cơ quan sinh dục ngoài. Những biểu hiện cần được kiểm tra sớm bao gồm cảm giác ngứa ngáy vùng kín dai dẳng không đáp ứng với các biện pháp vệ sinh thông thường, cảm giác châm chích, đau rát hoặc sưng nề khu trú ở môi lớn, môi bé hoặc quanh lỗ âm đạo. Đặc biệt, việc tự sờ thấy một nốt sần mới, vết loét trợt da, u cục cứng hoặc sự xuất hiện của những vùng da biến đổi màu sắc sang trắng bệch, thâm đen hay đỏ tấy đều là tín hiệu bắt buộc phải đi khám chuyên khoa.

Cần đến ngay cơ sở y tế hoặc bệnh viện có chuyên khoa ung bướu khi xuất hiện các dấu hiệu cảnh báo khẩn cấp như chảy máu vùng sinh dục ngoài chu kỳ kinh nguyệt, xuất huyết sau mãn kinh hoặc sau quan hệ tình dục. Tình trạng tiết dịch âm hộ bất thường lẫn mủ hoặc có mùi hôi nặng, đau buốt dữ dội vùng chậu lan xuống đùi, tiểu tiện ra máu hoặc sờ thấy khối hạch sưng to, cứng chắc ở một hoặc hai bên nếp gấp bẹn cũng là những tình huống nguy cấp đòi hỏi sự can thiệp y tế tức thì để được chẩn đoán chính xác nguyên nhân và ngăn ngừa tổn thương lan rộng.

Lưu ý an toàn

Mọi thông tin trong bài viết này mang tính chất phổ biến kiến thức giáo dục sức khỏe cộng đồng và nâng cao nhận thức y khoa, hoàn toàn không thể thay thế cho quá trình thăm khám, chẩn đoán xác định và xây dựng phác đồ điều trị của bác sĩ chuyên khoa ung bướu phụ khoa. Mỗi cá nhân có đặc điểm giải phẫu, độ tuổi, loại mô bệnh học và tình trạng sức khỏe nền riêng biệt, do đó mọi quyết định can thiệp y tế bắt buộc phải dựa trên kết quả thăm khám lâm sàng và xét nghiệm mô bệnh học trực tiếp.

Người bệnh tuyệt đối không được tự ý chẩn đoán dựa trên các dấu hiệu ngứa ngáy bên ngoài, không tự mua các loại thuốc bôi chứa corticoid, thuốc kháng sinh, thuốc nam dạng đắp hoặc các sản phẩm truyền miệng không rõ nguồn gốc để bôi lên tổn thương âm hộ. Việc tự điều trị sai lầm không chỉ làm lu mờ hình thái thương tổn ban đầu, gây khó khăn cho việc chẩn đoán mô bệnh học sau này mà còn tạo điều kiện cho tế bào ung thư tiếp tục phát triển xâm lấn sâu, làm mất đi cơ hội điều trị khỏi ở giai đoạn sớm.

Kết luận

Ung thư âm hộ tuy là bệnh lý ác tính phụ khoa ít gặp nhưng lại gây ảnh hưởng nặng nề đến sức khỏe thể chất và tâm lý của người phụ nữ nếu bị phát hiện ở giai đoạn muộn. Việc chủ động tiêm ngừa vắc xin phòng virus u nhú ở người, duy trì lối sống lành mạnh, chăm sóc vùng sinh dục ngoài đúng cách và kiểm soát tốt các bệnh lý viêm da mạn tính là những trụ cột quan trọng để bảo vệ bản thân. Phụ nữ ở mọi lứa tuổi không nên mang tâm lý e ngại hay mặc cảm khi gặp các bất thường ở vùng kín; việc thăm khám phụ khoa định kỳ và trao đổi cởi mở với bác sĩ chuyên khoa ngay khi có triệu chứng nghi ngờ chính là chìa khóa then chốt để phát hiện sớm, điều trị kịp thời và bảo toàn trọn vẹn chất lượng cuộc sống lâu dài.