Tụ máu ngoài phúc mạc: Nguyên nhân, dấu hiệu cảnh báo và cách xử trí

Tụ máu ngoài phúc mạc là gì?

Khoang ngoài phúc mạc bao gồm toàn bộ khu vực sau phúc mạc và khoang chậu nằm bên ngoài lá phúc mạc thành. Khi các mạch máu lớn như động mạch chủ bụng, tĩnh mạch chủ dưới, động mạch chậu hoặc các nhánh mao mạch tại mô mỡ xung quanh bị tổn thương cơ học hay rách vỡ, máu sẽ tràn ra và đọng lại thành khối trong các mô liên kết lỏng lẻo.

Khác với chảy máu trong khoang màng bụng thường gây đau nhói và phản ứng thành bụng rõ rệt, tụ máu ngoài phúc mạc thường khó phát hiện hơn trên khám lâm sàng thông thường. Khối máu tụ khi phát triển kích thước lớn có thể gây chèn ép cơ học lên các tạng lân cận, làm cản trở lưu thông nước tiểu tại niệu quản hoặc đè ép vào đám rối thần kinh thắt lưng cùng. Đây là một tình trạng y khoa nghiêm trọng đòi hỏi sự theo dõi sát sao tại cơ sở y tế có đầy đủ trang thiết bị hồi sức và chẩn đoán hình ảnh để kiểm soát nguy cơ mất máu cấp.

Các nguyên nhân phổ biến dẫn đến tụ máu ngoài phúc mạc

Nguyên nhân hàng đầu gây tụ máu ngoài phúc mạc là chấn thương bụng kín hoặc chấn thương vùng chậu do tai nạn giao thông, té ngã từ trên cao. Tổn thương gãy vỡ xương chậu đặc biệt dễ làm rách đám rối tĩnh mạch chậu hoặc các nhánh động mạch chậu trong, giải phóng lượng máu lớn vào các khoang lỏng lẻo ngoài màng bụng.

Bên cạnh chấn thương cơ học, các can thiệp y tế xâm lấn cũng là yếu tố thường gặp, đặc biệt là thủ thuật thông tim hoặc can thiệp nội mạch qua đường động mạch đùi, phẫu thuật chỉnh hình khớp háng và phẫu thuật cột sống. Một số trường hợp xuất huyết có thể xảy ra tự phát ở người cao tuổi có phình động mạch chủ bụng dọa vỡ hoặc bệnh nhân đang điều trị bằng thuốc chống đông máu kéo dài kèm rối loạn đông máu tiềm ẩn.

Dấu hiệu nhận biết và biểu hiện lâm sàng đáng chú ý

Biểu hiện lâm sàng của tụ máu ngoài phúc mạc rất đa dạng và thay đổi tùy theo tốc độ chảy máu cũng như vị trí tổn thương. Người bệnh thường có triệu chứng đau âm ỉ hoặc đau dữ dội tại vùng bụng dưới, vùng thắt lưng lan xuống đùi hoặc háng. Khối máu tụ lớn có thể gây kích thích hoặc chèn ép bàng quang, niệu quản, khiến bệnh nhân tiểu khó, tiểu ra máu hoặc chướng bụng.

Khi lượng máu mất lớn, các dấu hiệu suy giảm thể tích tuần hoàn sẽ nhanh chóng xuất hiện như da niêm mạc nhợt nhạt, vã mồ hôi lạnh, mạch nhanh nhỏ và huyết áp hạ. Trên da, những vết bầm tím xuất huyết muộn có thể xuất hiện sau vài ngày ở vùng quanh rốn, hai bên mạn sườn hoặc vùng bẹn, phản ánh tình trạng máu ngấm dần từ khoang sau phúc mạc ra lớp mô dưới da.

Phương pháp chẩn đoán và nguyên tắc đánh giá y khoa

Để xác định chính xác tụ máu ngoài phúc mạc, chụp cắt lớp vi tính có tiêm thuốc cản quang được xem là phương tiện chẩn đoán hình ảnh tiêu chuẩn. Kỹ thuật này giúp bác sĩ định vị rõ kích thước khối tụ máu, đánh giá các tổn thương phối hợp tại xương chậu hay tạng lân cận và phát hiện dấu hiệu thoát mạch hoạt động để xác định mạch máu đang chảy.

Ngoài ra, siêu âm bụng tại giường có thể hỗ trợ phát hiện dịch tự do trong ổ bụng, tuy nhiên việc khảo sát khoang sau phúc mạc qua siêu âm thường gặp nhiều hạn chế do hơi trong quai ruột cản trở. Các xét nghiệm cận lâm sàng như tổng phân tích tế bào máu để theo dõi nồng độ huyết sắc tố, xét nghiệm đông máu toàn bộ và đánh giá chức năng thận cũng được thực hiện liên tục nhằm theo dõi sát diễn tiến mất máu.

Hướng xử trí và theo dõi chuyên khoa

Nguyên tắc xử trí tụ máu ngoài phúc mạc được cá thể hóa dựa trên tình trạng huyết động và nguyên nhân xuất huyết của từng người bệnh. Với những trường hợp huyết động ổn định và không có dấu hiệu thoát mạch đang tiếp diễn, điều trị bảo tồn thường được áp dụng thông qua việc bất động tại giường, bù dịch tuần hoàn, truyền máu khi cần thiết và theo dõi sát chỉ số sinh tồn tại phòng chăm sóc đặc biệt.

Đối với những bệnh nhân có huyết động không ổn định hoặc có dòng máu tiếp tục thoát ra ngoài mạch, can thiệp nút mạch qua da dưới hướng dẫn của hệ thống chụp mạch số hóa xóa nền là giải pháp ít xâm lấn giúp bít tắc điểm chảy máu hiệu quả. Phẫu thuật mở thám sát chỉ được xem xét thận trọng khi các biện pháp can thiệp nội mạch thất bại hoặc khi có nghi ngờ thủng tạng rỗng đi kèm.

Lưu ý an toàn

Tụ máu ngoài phúc mạc là một tình huống cấp cứu ngoại khoa nghiêm trọng có thể đe dọa trực tiếp đến tính mạng do mất máu ồ ạt. Người bệnh tuyệt đối không được tự ý vận động mạnh, xoa bóp dầu nóng hoặc chườm ấm lên vùng bụng và thắt lưng sau chấn thương vì nhiệt lượng và lực ép cơ học có thể làm vỡ khối máu tụ và khiến máu chảy ồ ạt hơn. Mọi thông tin cung cấp mang tính chất phổ biến kiến thức y khoa, người bệnh cần được chuyển ngay đến cơ sở y tế có chuyên khoa ngoại hoặc cấp cứu để được chẩn đoán và xử trí kịp thời.

Tóm tắt

Tụ máu ngoài phúc mạc đòi hỏi sự cảnh giác cao độ sau các chấn thương nặng hoặc sau thủ thuật can thiệp mạch máu. Việc nhận diện kịp thời các dấu hiệu tụt huyết áp, đau vùng chậu và tiến hành chẩn đoán hình ảnh sớm là chìa khóa để kiểm soát nguy cơ mất máu và bảo vệ an toàn tính mạng cho người bệnh.