Cách nhận diện triệu chứng viêm màng não mủ để cấp cứu kịp thời

Triệu chứng viêm màng não mủ là gì?

Viêm màng não mủ là bệnh lý nhiễm trùng nghiêm trọng ở hệ thần kinh trung ương, xuất hiện khi các chủng vi khuẩn sinh mủ như phế cầu khuẩn, não mô cầu hoặc vi khuẩn Hib vượt qua hàng rào bảo vệ của cơ thể để xâm nhập vào khoang dưới nhện. Tại đây, vi khuẩn sinh sôi nhanh chóng và kích hoạt phản ứng viêm dữ dội trong dịch não tủy, làm tổn thương các mạch máu màng não và nhu mô não xung quanh. Bệnh có thể xảy ra ở mọi lứa tuổi nhưng thường gặp và để lại hậu quả nặng nề nhất ở trẻ sơ sinh, trẻ nhỏ và người cao tuổi có hệ miễn dịch suy giảm. Diễn tiến của bệnh thường rất nhanh, từ các dấu hiệu giống cảm cúm ban đầu có thể chuyển sang phù não, hôn mê hoặc suy đa cơ quan chỉ trong vòng hai mươi bốn đến bốn mươi tám giờ.

Các triệu chứng viêm màng não mủ điển hình ở người lớn

Tam chứng kinh điển cảnh báo viêm màng não mủ trên lâm sàng bao gồm sốt cao đột ngột, đau đầu dữ dội và tình trạng cứng gáy. Cơn đau đầu trong bệnh lý này thường rất khác biệt so với đau đầu thông thường, mang tính chất lan tỏa, căng cứng liên tục, tăng lên khi có ánh sáng mạnh hoặc tiếng động và hầu như không thuyên giảm khi dùng các thuốc giảm đau thông thường.

Bên cạnh đó, phản xạ cứng cổ xuất hiện do các rễ thần kinh và màng tủy bị kích thích viêm. Khi người bệnh cố gắng gập cằm về phía ngực, các cơ vùng cổ sẽ co cứng gây đau đớn dữ dội. Kèm theo đó, bệnh nhân rất thường gặp triệu chứng nôn vọt, tức là cảm giác buồn nôn và nôn bất ngờ thành vòi mà không phụ thuộc vào bữa ăn hay các vấn đề ở đường tiêu hóa. Sự kết hợp giữa sốt cao và nôn vọt là tín hiệu báo động đỏ cho thấy áp lực nội sọ đang tăng cao.

Cách nhận biết viêm màng não mủ ở trẻ sơ sinh và trẻ nhỏ

Dấu hiệu bệnh ở trẻ sơ sinh và trẻ nhỏ thường không điển hình như người lớn, khiến phụ huynh rất dễ nhầm lẫn với các đợt sốt mọc răng, cảm cúm hay nhiễm khuẩn tiêu hóa thông thường. Trẻ thường sốt cao li bì hoặc đôi khi hạ thân nhiệt bất thường, kèm theo quấy khóc không dứt, tiếng khóc the thé hoặc rên rỉ yếu ớt.

Một dấu hiệu thực thể quan trọng ở trẻ dưới một tuổi là tình trạng thóp trước bị phồng căng, đập yếu hoặc cứng khi trẻ nằm yên. Trẻ có biểu hiện bỏ bú hoàn toàn, trớ sữa nhiều lần, người mềm nhẽo hoặc ngược lại là co cứng toàn thân, cong ưỡn người ra sau. Tình trạng sợ ánh sáng, mắt nhìn đờ đẫn, kém linh hoạt và li bì khó đánh thức là những triệu chứng chỉ điểm tình trạng nhiễm trùng đã bắt đầu ảnh hưởng nghiêm trọng đến vỏ não của trẻ.

Dấu hiệu cảnh báo biến chứng thần kinh và sốc nhiễm khuẩn

Khi vi khuẩn màng não lan rộng và gây phù não, áp lực nội sọ tăng vọt dẫn đến các rối loạn chức năng thần kinh cấp tính. Người bệnh có thể biểu hiện kích động, nói nhảm, lú lẫn, mất định hướng về không gian và thời gian trước khi rơi vào trạng thái lơ mơ, hôn mê sâu.

Các cơn co giật toàn thân hoặc co giật cục bộ là biểu hiện của tổn thương kích thích vỏ não. Ở những trường hợp do vi khuẩn não mô cầu gây ra, trên da người bệnh có thể xuất hiện các ban xuất huyết hoại tử hình sao lan nhanh, ban đầu là các chấm đỏ li ti rồi chuyển sang màu tím thẫm và lan rộng chỉ trong vài giờ. Đây là biểu hiện của tình trạng nhiễm khuẩn huyết tối cấp đi kèm, đe dọa trực tiếp đến tính mạng nếu không được hồi sức tích cực.

Quy trình thăm khám và chẩn đoán tại cơ sở y tế

Để xác định chính xác viêm màng não mủ và phân biệt với các dạng viêm màng não do virus hay lao, bác sĩ chuyên khoa truyền nhiễm và thần kinh sẽ chỉ định thủ thuật chọc dò dịch não tủy tại vùng thắt lưng. Dịch não tủy của người bệnh thường có màu đục như nước vo gạo hoặc mủ, áp lực tăng cao, nồng độ protein tăng vọt và bạch cầu đa nhân thoái hóa chiếm ưu thế.

Bên cạnh chọc dịch não tủy, các xét nghiệm máu như tổng phân tích tế bào máu, định lượng protein phản ứng C, procalcitonin và cấy máu được thực hiện để đánh giá mức độ nhiễm trùng. Chụp cắt lớp vi tính hoặc cộng hưởng từ sọ não cũng có thể được tiến hành nhằm loại trừ khối choán chỗ nội sọ trước khi chọc dò, cũng như tầm soát các biến chứng áp xe não hay tắc tĩnh mạch màng cứng.

Nguyên tắc can thiệp y tế và theo dõi điều trị

Viêm màng não mủ bắt buộc phải được điều trị nội trú tại bệnh viện có chuyên khoa hồi sức cấp cứu hoặc truyền nhiễm. Phác đồ điều trị chủ đạo là sử dụng kháng sinh đường tĩnh mạch liều cao có khả năng ngấm tốt qua hàng rào máu não, được khởi động càng sớm càng tốt ngay sau khi lấy mẫu bệnh phẩm.

Song song với liệu pháp kháng sinh, bác sĩ có thể phối hợp thuốc chống viêm corticosteroid nhằm làm giảm phản ứng viêm tại màng não, hạ nguy cơ phù não và hạn chế di chứng giảm thính lực. Các biện pháp hồi sức nâng đỡ như chống phù não bằng liệu pháp thẩm thấu, duy trì huyết áp, kiểm soát thân nhiệt, thở oxy hoặc thông khí nhân tạo đóng vai trò sống còn trong việc bảo vệ tế bào thần kinh của bệnh nhân.

Lưu ý an toàn

Thông tin trong bài viết mang tính chất phổ biến kiến thức y khoa cộng đồng và không thay thế cho chẩn đoán hay phác đồ điều trị chuyên sâu của bác sĩ. Người bệnh tuyệt đối không tự ý mua thuốc kháng sinh, thuốc hạ sốt giảm đau để tự điều trị tại nhà khi có dấu hiệu nghi ngờ nhiễm trùng thần kinh. Việc dùng thuốc giảm đau có thể che lấp các triệu chứng tiến triển, gây chậm trễ thời gian vàng cấp cứu. Khi nhận thấy người thân sốt cao kèm cứng gáy, lơ mơ hoặc co giật, cần gọi xe cấp cứu hoặc đưa ngay đến bệnh viện gần nhất.

Tóm tắt

Viêm màng não mủ là một trong những cấp cứu thần kinh tối khẩn cấp cần được can thiệp y tế tại bệnh viện ngay khi có nghi ngờ. Việc nhận biết sớm sự kết hợp của sốt cao, đau đầu dữ dội, cứng gáy và các dấu hiệu kích thích màng não giúp gia đình hành động kịp thời. Tuyệt đối không trì hoãn nhập viện để theo dõi tại nhà, vì mỗi giờ tiếp cận y tế sớm đều có ý nghĩa sống còn trong việc bảo vệ tính mạng người bệnh.