Triệu chứng ngộ độc fentanyl và cách xử trí khẩn cấp

Ngộ độc fentanyl là gì?

Fentanyl là một chất chủ vận thụ thể opioid tổng hợp được sử dụng trong gây mê hồi sức và kiểm soát cơn đau dữ dội, chẳng hạn như đau do ung thư giai đoạn muộn. Hoạt chất này tác động trực tiếp lên các thụ thể mu-opioid ở não bộ và tủy sống, ngăn chặn tín hiệu đau và tạo cảm giác an dịu. Tuy nhiên, hiệu lực sinh học của fentanyl mạnh gấp khoảng 50 đến 100 lần morphin, đồng nghĩa với việc chỉ một lượng rất nhỏ vượt ngưỡng an toàn cũng đủ làm tê liệt trung tâm điều khiển hô hấp tại thân não.

Tình trạng ngộ độc fentanyl có thể xảy ra do dùng nhầm liều thuốc kê đơn, sử dụng miếng dán giảm đau sai cách, tương tác nguy hiểm với rượu và thuốc an thần kinh, hoặc do vô tình tiếp xúc với các chế phẩm không rõ nguồn gốc. Khác với nhiều chất giảm đau khác, fentanyl thâm nhập vào mô thần kinh rất nhanh, khiến các dấu hiệu ngộ độc tiến triển nhanh chóng và đòi hỏi phải can thiệp y tế tức thì.

Biểu hiện suy hô hấp và biến đổi tri giác khi ngộ độc fentanyl

Dấu hiệu nguy hiểm nhất khi nhiễm độc fentanyl là sự ức chế sâu sắc trung tâm hô hấp tại não. Người bệnh thường bắt đầu thở rất chậm, nhịp thở nông, đứt quãng hoặc thậm chí ngừng thở hoàn toàn trong vài phút. Khi lượng oxy trong máu giảm sút nghiêm trọng, cơ thể sẽ có biểu hiện tím tái rõ rệt ở môi, móng tay, đầu ngón chân hoặc vùng da quanh miệng. Cùng với sự suy giảm hô hấp, hệ thần kinh trung ương bị tê liệt khiến người gặp nạn rơi vào trạng thái ngủ sâu, li bì, gọi hỏi không đáp ứng và mất khả năng phản xạ với các kích thích vật lý. Đồng tử hai mắt thường co nhỏ lại như đầu đinh ghim, đây là một trong những đặc điểm nhận diện quan trọng của hội chứng nhiễm độc opioid cấp. Nếu không được cung cấp oxy và hỗ trợ hô hấp kịp thời, tình trạng thiếu oxy não kéo dài sẽ dẫn tới tổn thương thần kinh không thể phục hồi hoặc tử vong nhanh chóng.

Các biến đổi về tuần hoàn và trương lực cơ thể

Bên cạnh tác động lên đường thở và tri giác, ngộ độc fentanyl còn ảnh hưởng nặng nề đến hệ thống tim mạch và cơ vân. Người bệnh có thể xuất hiện tình trạng tụt huyết áp nghiêm trọng, mạch đập yếu ớt, chậm dần hoặc rất khó bắt ở cổ tay và cổ. Toàn thân người ngộ độc thường trở nên mềm nhũn, mất hoàn toàn trương lực cơ, khiến đường thở dễ bị tắc nghẽn do tụt lưỡi hoặc ứ đọng dịch hầu họng. Ở một số trường hợp nhiễm độc fentanyl liều cao hoặc phơi nhiễm với các dẫn xuất tương tự, hiện tượng co cứng thành ngực có thể xảy ra, làm cho lồng ngực bị bất động và khiến việc hô hấp nhân tạo thông thường gặp nhiều trở ngại. Ngoài ra, làn da của người bệnh thường trở nên lạnh ngắt, nhợt nhạt và vã mồ hôi dính, cảnh báo tình trạng trụy mạch và suy tuần hoàn cấp tính đang diễn ra.

Nguyên tắc sơ cứu ban đầu và kích hoạt cấp cứu y tế

Khi nghi ngờ một người bị ngộ độc fentanyl, hành động quan trọng nhất là lập tức gọi cấp cứu 115 hoặc liên hệ cơ sở y tế gần nhất để yêu cầu hỗ trợ chuyên môn khẩn cấp. Trong thời gian chờ lực lượng y tế tiếp cận, người hỗ trợ cần kiểm tra phản ứng của nạn nhân bằng cách vỗ nhẹ vào vai và gọi to, đồng thời quan sát cử động của lồng ngực để đánh giá nhịp thở. Nếu nạn nhân không còn thở hoặc chỉ thở ngáp cá, cần tiến hành ngay các biện pháp hồi sức tim phổi cơ bản như ép tim ngoài lồng ngực và khai thông đường thở để duy trì lượng máu lên não. Đặt người bệnh nằm nghiêng an toàn nếu họ còn tự thở nhưng hôn mê để phòng ngừa nguy cơ sặc dịch nôn vào phổi. Nếu tại cơ sở y tế hoặc nơi có trang bị thuốc đối kháng naloxone theo hướng dẫn cấp cứu, nhân viên y tế sẽ sử dụng để giải độc đặc hiệu cho thụ thể opioid.

Những sai lầm nguy hiểm cần tránh trong xử trí quá liều

Trong các tình huống ngộ độc chất giảm đau nhóm opioid, việc áp dụng các biện pháp truyền miệng dân gian có thể khiến người bệnh rơi vào tình trạng nguy kịch hơn. Tuyệt đối không được cố gắng tạt nước lạnh vào mặt, dội nước lên người hoặc ép nạn nhân uống sữa, nước chanh hay các dung dịch gây nôn khi họ đang lơ mơ hoặc mất ý thức, bởi hành động này rất dễ dẫn đến hít sặc chất lỏng vào đường thở gây ngạt thở cấp. Người thân cũng không nên trì hoãn việc gọi xe cấp cứu để tự theo dõi tại nhà với hy vọng thuốc sẽ tự hết tác dụng, vì nồng độ oxy máu có thể tụt dốc chỉ sau vài phút thiếu khí. Việc di chuyển bệnh nhân bằng xe máy hoặc phương tiện không có thiết bị hỗ trợ hô hấp cũng tiềm ẩn rủi ro rất cao, do đó việc giữ vững thông khí tại chỗ và phối hợp với nhân viên y tế là ưu tiên hàng đầu.

Lưu ý an toàn

Các thông tin trong bài viết chỉ nhằm mục đích phổ biến kiến thức phòng ngừa và sơ cứu tổng quan, tuyệt đối không thay thế cho chẩn đoán hay can thiệp y tế khẩn cấp. Fentanyl là hoạt chất được kiểm soát đặc biệt và chỉ được dùng theo chỉ định chặt chẽ của bác sĩ chuyên khoa. Người bệnh đang điều trị bằng fentanyl tuyệt đối không tự ý tăng liều, không nghiền nát hay cắt nhỏ miếng dán giảm đau, và không dùng chung với rượu bia hay thuốc ngủ khi chưa được bác sĩ tư vấn. Khi phát hiện người có biểu hiện ngộ độc, cần gọi 115 ngay lập tức.

Tóm tắt

Ngộ độc fentanyl là một biến cố y khoa tối khẩn cấp với các biểu hiện điển hình như suy hô hấp, co đồng tử và hôn mê sâu. Việc nắm vững cách nhận diện dấu hiệu quá liều và bình tĩnh thực hiện các bước sơ cứu ban đầu, kết hợp gọi hỗ trợ y tế kịp thời chính là chìa khóa then chốt để giành giật sự sống cho người bệnh và hạn chế tối đa các di chứng nguy hiểm.