Trẻ mấy tuổi biết nói và cha mẹ nên làm gì khi trẻ chậm nói

Trẻ mấy tuổi biết nói là gì?

Phát triển ngôn ngữ ở trẻ em là một quá trình liên tục bao gồm hai thành phần chính: ngôn ngữ tiếp nhận và ngôn ngữ diễn đạt. Ngôn ngữ tiếp nhận thể hiện qua việc trẻ hiểu lời nói, làm theo các chỉ dẫn đơn giản và phản ứng với âm thanh xung quanh. Ngôn ngữ diễn đạt là khả năng trẻ sử dụng âm thanh, cử chỉ và từ ngữ để truyền tải mong muốn, cảm xúc của bản thân.

Trẻ được coi là chậm nói khi khả năng phát âm, vốn từ vựng hoặc khả năng diễn đạt câu tụt lại đáng kể so với độ tuổi phát triển tương ứng. Tình trạng này có thể xuất phát từ nhiều nguyên nhân khác nhau như chậm phát triển ngôn ngữ đơn thuần, suy giảm thính lực, dính thắng lưỡi, thiếu hụt môi trường giao tiếp thực tế hoặc do các rối loạn phát triển thần kinh như rối loạn phổ tự kỷ. Việc nhận biết sớm đóng vai trò then chốt giúp tối ưu hóa hiệu quả can thiệp ngôn ngữ cho trẻ.

Các mốc phát triển ngôn ngữ bình thường theo từng độ tuổi ở trẻ nhỏ

Từ sơ sinh đến 6 tháng tuổi, trẻ chủ yếu giao tiếp bằng tiếng khóc, ánh mắt và bắt đầu phát ra những âm thanh nguyên âm đơn giản như a, o, đồng thời biết quay đầu về phía có tiếng động quen thuộc. Giai đoạn từ 6 đến 12 tháng tuổi, trẻ bập bẹ các chuỗi phụ âm lặp lại như ba ba, ma ma, hiểu được tên của mình và biết dùng cử chỉ như vẫy tay chào tạm biệt hoặc chỉ tay vào đồ vật mong muốn.

Khi bước sang giai đoạn 12 đến 18 tháng tuổi, trẻ thường nói được khoảng 3 đến 6 từ đơn có nghĩa và hiểu được các mệnh lệnh ngắn như đưa đồ vật cho người lớn. Từ 18 đến 24 tháng tuổi, vốn từ của trẻ tăng nhanh lên 20 đến 50 từ, trẻ bắt đầu ghép được cụm hai từ như mẹ bế, uống sữa và biết gọi tên các bộ phận cơ thể quen thuộc. Đến mốc 3 tuổi, trẻ đã có thể nói các câu hoàn chỉnh gồm 3 đến 4 từ, biết đặt câu hỏi đơn giản và người lạ có thể hiểu được phần lớn lời nói của trẻ.

Dấu hiệu cảnh báo nguy cơ chậm nói cha mẹ cần chú ý theo dõi

Cha mẹ cần chú ý quan sát những biểu hiện bất thường về thính giác và khả năng giao tiếp không lời của trẻ trong từng giai đoạn lớn lên. Ở mốc 12 tháng tuổi, dấu hiệu đáng lo ngại là trẻ không quay đầu khi nghe gọi tên, không phát ra các âm bập bẹ hoặc hoàn toàn không sử dụng cử chỉ như chỉ tay, xua tay hay lắc đầu để biểu đạt ý muốn.

Đến 18 tháng tuổi, nếu trẻ chưa nói được từ đơn nào, gặp khó khăn trong việc bắt chước âm thanh hoặc không hiểu các yêu cầu quen thuộc thì cha mẹ cần đưa trẻ đi kiểm tra. Sau 24 tháng tuổi, các biểu hiện như vốn từ dưới 15 từ, không thể tự ghép hai từ mà chỉ lặp lại lời nói của người khác một cách máy móc, hoặc gặp khó khăn khi nhai nuốt cũng là những tín hiệu cảnh báo cần sự hỗ trợ của nhân viên y tế.

Biện pháp cha mẹ nên thực hiện tại nhà để kích thích trẻ tập nói

Môi trường giao tiếp tích cực tại gia đình đóng vai trò nền tảng giúp trẻ phát triển vốn từ và sự tự tin khi nói chuyện. Phụ huynh nên thường xuyên trò chuyện với trẻ bằng ngôn ngữ rõ ràng, ngắn gọn, gọi tên chính xác các đồ vật và hành động diễn ra hàng ngày thay vì dùng ngôn ngữ nũng nịu hoặc nói ngọng theo trẻ.

Việc đọc sách tranh, hát những bài đồng dao ngắn và đặt câu hỏi mở khuyến khích trẻ phản hồi bằng lời nói thay vì chỉ gật đầu hay chỉ tay. Cha mẹ cần kiên nhẫn lắng nghe, tạo khoảng dừng đủ lâu để trẻ suy nghĩ và diễn đạt ý nghĩ mà không vội vàng nói thay hay đoán trước ý của con. Đồng thời, cần hạn chế tối đa việc cho trẻ nhỏ tiếp xúc với màn hình tivi hay điện thoại nhằm tránh tình trạng tiếp nhận thông tin thụ động một chiều.

Khi nào cha mẹ nên đưa trẻ đi thăm khám chuyên khoa y tế

Nếu nhận thấy trẻ có các dấu hiệu chậm phát triển ngôn ngữ so với lứa tuổi hoặc kèm theo biểu hiện kém tương tác mắt, không phản ứng với âm thanh, cha mẹ nên đưa trẻ đến các cơ sở y tế có chuyên khoa nhi, tai mũi họng hoặc tâm lý nhi. Bác sĩ sẽ tiến hành đo thính lực nhằm loại trừ khiếm thính hoặc các bệnh lý tai giữa gây ảnh hưởng đến khả năng nghe của trẻ.

Bên cạnh đó, các bác sĩ chuyên khoa và chuyên viên ngôn ngữ trị liệu sẽ thực hiện các bài đánh giá phát triển tâm vận động toàn diện. Việc thăm khám sớm giúp xác định chính xác nguyên nhân khiến trẻ chậm nói, từ đó xây dựng kế hoạch can thiệp ngôn ngữ hoặc giáo dục chuyên biệt phù hợp với tình trạng thực tế của từng bé, mang lại hiệu quả phục hồi tốt nhất.

Lưu ý an toàn

Quá trình phát triển ngôn ngữ phụ thuộc vào thể trạng và môi trường tương tác của từng bé, cha mẹ tuyệt đối không tự ý cho trẻ sử dụng các loại thuốc bổ não hay thực phẩm chức năng khi chưa có chỉ định của bác sĩ. Cần tránh việc so sánh gây áp lực tâm lý cho trẻ hoặc ép buộc trẻ nói quá mức. Mọi nghi ngờ về khả năng nghe hay chậm phát triển tâm thần vận động cần được thăm khám tại các bệnh viện có chuyên khoa nhi uy tín để có kết luận chính xác.

Tóm tắt

Phần lớn trẻ nhỏ bắt đầu phát âm những từ đơn đầu tiên quanh mốc một tuổi và mở rộng vốn từ nhanh chóng sau hai tuổi. Nhận diện kịp thời các cột mốc phát triển bình thường và kiên nhẫn tăng cường tương tác mỗi ngày là nền tảng giúp trẻ phát triển ngôn ngữ thuận lợi. Khi nhận thấy trẻ có biểu hiện chậm nói kéo dài kèm giảm tương tác xã hội, việc chủ động đưa trẻ đi thăm khám chuyên khoa sớm sẽ mang lại cơ hội can thiệp hiệu quả nhất.