Trẻ em có bị tiểu đường không và những biểu hiện cảnh báo sớm

Tiểu đường ở trẻ em là gì?

Bệnh đái tháo đường ở trẻ em là tình trạng rối loạn chuyển hóa mạn tính đặc trưng bởi nồng độ đường glucose trong máu luôn ở mức cao hơn ngưỡng bình thường. Hiện tượng này xảy ra do cơ thể của trẻ không sản xuất đủ hormone insulin từ tuyến tụy hoặc do các tế bào giảm khả năng đáp ứng với insulin.

Trái với quan niệm phổ biến rằng chỉ người lớn tuổi mới có nguy cơ, trẻ nhỏ ở bất kỳ giai đoạn phát triển nào cũng có thể trở thành đối tượng của bệnh lý này. Trong đó, đái tháo đường tuýp 1 chiếm đa số các ca bệnh ở trẻ em và thanh thiếu niên do phản ứng tự miễn phá hủy tế bào tụy. Song song đó, sự thay đổi trong lối sống hiện đại cũng khiến đái tháo đường tuýp 2 ngày càng xuất hiện nhiều hơn ở trẻ em thừa cân. Việc hiểu rõ bản chất bệnh lý giúp phụ huynh xóa bỏ tâm lý chủ quan và theo dõi sát sao sức khỏe của con em mình.

Khả năng mắc bệnh đái tháo đường ở lứa tuổi trẻ em

Nhiều người vẫn lầm tưởng đái tháo đường chỉ là bệnh của người trưởng thành và người cao tuổi. Trên thực tế lâm sàng, trẻ em ở mọi lứa tuổi, từ trẻ sơ sinh, trẻ chập chững biết đi cho đến lứa tuổi thanh thiếu niên đều có thể mắc bệnh đái tháo đường.

Ở đối tượng nhi khoa, phần lớn các trường hợp mắc bệnh là đái tháo đường tuýp 1, chiếm tỷ lệ chủ yếu do hệ miễn dịch của cơ thể tấn công nhầm vào các tế bào beta ở tuyến tụy, làm giảm sút nghiêm trọng hoặc mất hoàn toàn khả năng sản xuất hormone insulin. Ngoài ra, trong những năm gần đây, đái tháo đường tuýp 2 ở trẻ vị thành niên cũng có xu hướng gia tăng đáng kể cùng với thực trạng gia tăng tỷ lệ thừa cân, béo phì và thói quen ít vận động thể lực. Do đó, phụ huynh không nên chủ quan loại trừ khả năng này khi trẻ xuất hiện các dấu hiệu bất thường về tiêu hóa và bài tiết.

Những biểu hiện điển hình cảnh báo bệnh tiểu đường ở trẻ nhỏ

Biểu hiện của bệnh đái tháo đường ở trẻ em thường tiến triển khá nhanh và rầm rộ, đặc biệt đối với thể đái tháo đường tuýp 1. Bốn dấu hiệu kinh điển mà các bậc phụ huynh cần hết sức lưu tâm bao gồm uống nhiều, tiểu nhiều, ăn nhiều nhưng vẫn sụt cân nhanh chóng.

Trẻ thường xuyên cảm thấy khát nước dữ dội, đòi uống nước liên tục ngay cả vào ban đêm. Đi kèm với đó là tình trạng đi tiểu rất nhiều lần trong ngày, lượng nước tiểu tăng vọt, hoặc trẻ bỗng nhiên đái dầm trở lại dù trước đó đã tự chủ được việc đi vệ sinh. Mặc dù trẻ có thể thèm ăn và ăn nhiều hơn bình thường, các tế bào trong cơ thể lại không thể hấp thu được đường glucose do thiếu hụt insulin, buộc cơ thể phải phân giải mô mỡ và cơ bắp để tạo năng lượng, dẫn đến tình trạng sụt cân nhanh trong vài tuần. Bên cạnh đó, trẻ thường xuyên mệt mỏi, uể oải, suy giảm khả năng tập trung trong học tập và dễ cáu gắt vô cớ.

Sự khác biệt giữa đái tháo đường tuýp 1 và tuýp 2 ở trẻ em

Việc phân biệt giữa hai nhóm bệnh chính có ý nghĩa rất quan trọng trong định hướng chẩn đoán và theo dõi lâu dài. Đái tháo đường tuýp 1 mang bản chất là bệnh lý tự miễn dịch, thường khởi phát đột ngột ở trẻ em có thể trạng bình thường hoặc gầy gò, không phụ thuộc vào lối sống và bắt buộc phải được điều trị bổ sung insulin từ bên ngoài để duy trì sự sống.

Ngược lại, đái tháo đường tuýp 2 ở trẻ em thường xuất hiện ở lứa tuổi dậy thì, gắn liền với tình trạng thừa cân, béo phì và lối sống tĩnh tại. Ở nhóm này, tuyến tụy vẫn tiết ra insulin nhưng các tế bào đích bị kháng insulin, làm giảm hiệu quả vận chuyển đường vào tế bào. Đái tháo đường tuýp 2 thường tiến triển âm thầm hơn, ít triệu chứng rầm rộ ban đầu, đôi khi chỉ tình cờ được phát hiện qua thăm khám sức khỏe định kỳ hoặc qua dấu hiệu sạm da dày lên ở vùng nách, cổ được gọi là chứng gai đen.

Các dấu hiệu nguy hiểm của biến chứng nhiễm toan ceton

Do các biểu hiện ban đầu của bệnh tiểu đường ở trẻ nhỏ dễ bị nhầm lẫn với các bệnh lý thông thường như nhiễm trùng đường tiêu hóa hay viêm họng, nhiều trẻ chỉ được phát hiện khi đã bước vào giai đoạn biến chứng cấp tính nguy hiểm là nhiễm toan ceton do đái tháo đường.

Đây là tình trạng cấp cứu nội khoa nghiêm trọng xảy ra khi cơ thể thiếu hụt insulin trầm trọng, dẫn đến việc phân giải mỡ ồ ạt và tích tụ các thể ceton có tính acid trong máu. Dấu hiệu nhận biết biến chứng này bao gồm hơi thở của trẻ có mùi hoa quả chín nồng hoặc mùi táo thối lên men, thở nhanh và sâu một cách bất thường, đau bụng dữ dội, nôn ói liên tục, vẻ mặt lờ đờ, ngủ gà, mất nước nặng với môi khô mắt trũng, thậm chí có thể nhanh chóng rơi vào hôn mê nếu không được đưa đến phòng cấp cứu kịp thời.

Quy trình theo dõi và chăm sóc trẻ khi có dấu hiệu nghi ngờ

Khi nhận thấy trẻ có một hoặc nhiều biểu hiện nghi ngờ, bước đầu tiên và quan trọng nhất là phụ huynh cần đưa trẻ đến bệnh viện có chuyên khoa nhi hoặc chuyên khoa nội tiết chuyển hóa để được thăm khám. Bác sĩ sẽ chỉ định các xét nghiệm cận lâm sàng cần thiết như đo đường huyết lúc đói, đường huyết bất kỳ, xét nghiệm nồng độ HbA1c và phân tích ceton trong máu hoặc nước tiểu để xác định bệnh.

Trong quá trình theo dõi, gia đình cần tuyệt đối tuân thủ phác đồ hướng dẫn của bác sĩ chuyên khoa. Không tự ý cắt giảm hoàn toàn tinh bột trong khẩu phần của trẻ vì trẻ đang trong độ tuổi phát triển thể chất và não bộ. Thay vào đó, phụ huynh cần phối hợp với chuyên gia dinh dưỡng để xây dựng chế độ ăn cân bằng, hướng dẫn trẻ vận động thể chất phù hợp và học cách theo dõi chỉ số đường huyết tại nhà theo chỉ dẫn y khoa.

Lưu ý an toàn

Mọi biểu hiện bất thường về lượng nước uống, tần suất đi tiểu và thay đổi cân nặng ở trẻ nhỏ đều cần được bác sĩ chuyên khoa nội tiết nhi thăm khám trực tiếp. Phụ huynh tuyệt đối không tự ý chẩn đoán dựa trên kinh nghiệm truyền miệng, không tự mua máy thử hoặc cho trẻ sử dụng các loại thuốc hạ đường huyết, insulin hay thảo dược khi chưa có chỉ định y khoa. Khi trẻ có biểu hiện thở nhanh sâu, nôn mửa hoặc lơ mơ, cần lập tức đưa trẻ đến cơ sở y tế có khoa cấp cứu gần nhất.

Tóm tắt

Trẻ em hoàn toàn có thể mắc bệnh đái tháo đường ở bất kỳ độ tuổi nào. Việc trang bị kiến thức để phát hiện sớm các biểu hiện bất thường như uống nhiều, tiểu nhiều và sụt cân không rõ nguyên nhân có ý nghĩa quyết định trong việc bảo vệ sức khỏe con trẻ. Khi có nghi ngờ, phụ huynh cần đưa trẻ đến bệnh viện có chuyên khoa nội tiết nhi để được chẩn đoán chính xác và tư vấn chăm sóc đúng cách.