Tràn khí màng phổi áp lực: Bản chất, biểu hiện và phương pháp chẩn đoán

Tràn khí màng phổi áp lực là gì?

Tràn khí màng phổi áp lực được định nghĩa là sự tích tụ khí có áp lực dương cao bất thường trong khoang màng phổi, vượt xa áp suất khí quyển. Khoang màng phổi vốn là một khoang ảo với áp suất âm giúp phổi nở ra và co lại nhịp nhàng theo các thì hô hấp. Khi xuất hiện tổn thương van một chiều, không khí chỉ có thể đi vào khoang màng phổi mà không thể thoát ra ngoài, làm thể tích khí tăng vọt theo từng hơi thở.

Hậu quả sinh lý bệnh trực tiếp là lá phổi bên tổn thương bị đè bẹp hoàn toàn, trung thất và khí quản bị xô đẩy sang bên đối diện, đồng thời gây chèn ép tĩnh mạch chủ trên và tĩnh mạch chủ dưới. Sự gián đoạn nghiêm trọng dòng máu trở về tim làm giảm thể tích nhát bóp, hạ huyết áp trầm trọng và dẫn tới trụy tim mạch. Nếu không được giải tỏa áp lực tức thì, người bệnh có thể tử vong trong vòng vài phút do ngừng tim phân ly điện cơ.

Cơ chế hình thành tràn khí màng phổi áp lực

Hiện tượng tràn khí màng phổi áp lực xảy ra khi có một tổn thương ở thành ngực hoặc nhu mô phổi hoạt động như một van một chiều. Khi người bệnh hít vào, không khí tràn vào khoang màng phổi qua lỗ rách; nhưng khi thở ra, mép tổn thương khép lại khiến luồng khí không thể thoát ra ngoài được.

Lượng khí ứ đọng tăng dần qua từng nhịp thở làm gia tăng áp lực nội lồng ngực vượt quá áp suất khí quyển. Áp lực khổng lồ này ép xẹp hoàn toàn lá phổi cùng bên, sau đó đẩy lệch trung thất, khí quản và tim sang phía đối diện. Tình trạng này làm gập và chèn ép các tĩnh mạch chủ, cản trở nghiêm trọng lượng máu tĩnh mạch trở về tim, dẫn đến giảm phân suất tống máu và suy sụp tuần hoàn nhanh chóng.

Biểu hiện lâm sàng của tràn khí màng phổi áp lực

Biểu hiện của tình trạng này thường khởi phát đột ngột và tiến triển rất nhanh, đặc trưng bởi hội chứng suy hô hấp cấp tính kèm suy sụp tuần hoàn. Người bệnh rơi vào trạng thái khó thở dữ dội, thở nhanh nông, đau nhói ngực dữ dội bên tổn thương, cảm giác ngạt thở kèm theo hốt hoảng, vã mồ hôi và tím tái vùng môi đầu chi.

Khi quan sát và thăm khám, có thể thấy lồng ngực bên bị tổn thương căng phồng, kém di động theo nhịp thở so với bên lành. Dấu hiệu tĩnh mạch cổ nổi rõ do ứ trệ tuần hoàn về tim, khí quản bị đẩy lệch sang bên đối diện, gõ nghe tiếng vang trống khắp phế trường và rì rào phế nang mất hoàn toàn khi nghe phổi. Đi kèm với đó là dấu hiệu sốc nặng gồm mạch nhanh nhỏ, huyết áp tụt sâu và tri giác suy giảm.

Phương pháp chẩn đoán tràn khí màng phổi áp lực trong cấp cứu

Trong bối cảnh cấp cứu, tràn khí màng phổi áp lực là một chẩn đoán lâm sàng thuần túy dựa trên các dấu hiệu sinh tồn và triệu chứng thực thể, không được phép phụ thuộc vào cận lâm sàng. Bác sĩ cấp cứu chỉ cần kết hợp hội chứng suy hô hấp cấp, tụt huyết áp, tĩnh mạch cổ nổi, khí quản lệch và mất rì rào phế nang một bên ngực là đủ căn cứ xác định bệnh.

Việc chỉ định chụp X-quang ngực thẳng hoặc chụp cắt lớp vi tính lồng ngực trong giai đoạn nghi ngờ cấp tính là chống chỉ định tương đối vì nguy cơ tử vong trong lúc chờ đợi. Tuy nhiên, siêu âm phổi tại giường bằng kỹ thuật cấp cứu có thể hỗ trợ xác nhận nhanh qua hình ảnh mất dấu trượt màng phổi và sự vắng mặt của đường B-line, giúp khẳng định tình trạng mà không làm gián đoạn hồi sức.

Nguyên tắc cấp cứu và can thiệp tràn khí màng phổi áp lực

Nguyên tắc bất di bất dịch trong xử trí tràn khí màng phổi áp lực là can thiệp giải áp khẩn cấp ngay tại chỗ trước khi thực hiện các thủ thuật thăm dò chuyên sâu khác. Bác sĩ hoặc nhân viên y tế sẽ dùng một kim rỗng nòng lớn chọc vào khoang màng phổi qua khoang liên sườn hai đường giữa đòn hoặc khoang liên sườn năm đường nách trước bên tổn thương để biến áp lực dương thành áp lực cân bằng.

Sau khi giải áp tạm thời thành công và áp lực lồng ngực được giải phóng, người bệnh cần được đặt ống dẫn lưu màng phổi kín nối vào bình hút áp lực âm liên tục. Việc này giúp dẫn lưu hết khí tồn dư, tạo điều kiện cho phổi nở lại và theo dõi lượng khí rò rỉ. Song song với đó, bệnh nhân được thở oxy nồng độ cao, bù dịch, hồi sức tuần hoàn và chuyển đến phòng mổ nếu có tổn thương nhu mô phổi phức tạp cần khâu phục hồi.

Lưu ý an toàn

Nội dung bài viết chỉ nhằm mục đích cung cấp kiến thức y khoa đại chúng, không thể thay thế cho quy trình cấp cứu thực tế tại hiện trường hay cơ sở y tế. Tràn khí màng phổi áp lực là tình trạng cấp bách đe dọa mạng sống; tuyệt đối không tự ý dùng các vật nhọn để chọc hút màng phổi khi không có chuyên môn y tế. Mọi can thiệp phải do bác sĩ hoặc nhân viên cứu hộ được đào tạo thực hiện theo đúng quy chuẩn an toàn.

Tóm tắt

Tràn khí màng phổi áp lực là tình trạng cấp cứu nội ngoại khoa đe dọa trực tiếp tính mạng nếu không được phát hiện và xử trí tức thì. Việc nhận biết sớm các dấu hiệu suy hô hấp, sốc tuần hoàn và lệch khí quản có ý nghĩa quyết định đối với cơ hội sống của người bệnh. Mọi trường hợp nghi ngờ đều cần can thiệp y tế khẩn cấp tại cơ sở y tế chuyên khoa, tuyệt đối không trì hoãn chờ đợi các xét nghiệm hình ảnh không cần thiết.