Tác dụng phụ của xạ trị ung thư phổi và những điều người bệnh cần biết

Tác dụng phụ của xạ trị ung thư phổi là gì?

Xạ trị ung thư phổi tác động trực tiếp vào vùng ngực nên các phản ứng phụ chủ yếu xuất hiện tại chỗ và khu vực lân cận, đi kèm cảm giác mệt mỏi toàn thân. Về mặt thời gian, tác dụng phụ được chia thành hai nhóm chính: cấp tính và muộn. Nhóm cấp tính thường phát sinh trong những tuần điều trị đầu tiên hoặc ngay sau đợt xạ, bao gồm đỏ rát da ngực, viêm niêm mạc thực quản gây đau nuốt và suy giảm thể lực. Nhóm tác dụng phụ muộn có thể xuất hiện sau vài tháng đến vài năm, điển hình là xơ hóa nhu mô phổi hoặc ảnh hưởng chức năng tim mạch. Hiểu rõ quy luật xuất hiện của từng phản ứng giúp người bệnh giảm bớt lo lắng, chủ động bổ sung dinh dưỡng và phối hợp tốt với nhân viên y tế để duy trì thể trạng ổn định suốt phác đồ điều trị.

Mệt mỏi toàn thân và biến đổi trên da vùng ngực

• Mệt mỏi là triệu chứng toàn thân phổ biến nhất khi xạ trị ung thư phổi. Cảm giác uể oải tăng dần theo các buổi chiếu xạ do cơ thể phải tiêu tốn năng lượng để sửa chữa các tế bào lành, kết hợp với áp lực tâm lý. Cảm giác này có thể kéo dài vài tuần sau khi liệu trình kết thúc.
• Tại vùng da tiếp nhận tia bức xạ, người bệnh có thể gặp hiện tượng ửng đỏ, khô ráp, ngứa ngáy hoặc bong vảy nhẹ. Người bệnh không nên tự ý bôi các loại kem thảo dược hay chườm đá khi chưa có chỉ định của bác sĩ. Nên mặc quần áo rộng rãi bằng vải cotton mềm và bảo vệ vùng da ngực khỏi ánh nắng trực tiếp.

Khó nuốt và nóng rát do viêm thực quản

• Thực quản nằm gần các hạch trung thất và khối u phổi nên rất nhạy cảm với tia xạ. Tình trạng viêm thực quản thường bắt đầu từ tuần thứ hai hoặc thứ ba của đợt điều trị, gây đau rát cổ họng, vướng nghẹn khi nuốt thức ăn. Triệu chứng này dễ làm người bệnh sợ ăn uống và sụt cân nhanh chóng.
• Để giảm bớt cảm giác đau nghẹn, người bệnh nên chuyển sang dùng thức ăn mềm, lỏng, mát như súp, cháo, sinh tố và sữa. Cần kiêng đồ ăn cay nóng, đồ chiên rán khô cứng và các loại nước uống có tính acid hoặc chứa cồn. Bác sĩ điều trị có thể chỉ định thêm thuốc giảm đau hoặc thuốc tráng niêm mạc thực quản trước bữa ăn.

Ho khan và khó thở do viêm phổi bức xạ

• Viêm phổi do bức xạ là phản ứng viêm vô khuẩn ở nhu mô phổi lành nằm trong trường chiếu. Tình trạng này thường khởi phát sau khi hoàn thành đợt xạ trị từ một đến sáu tháng. Người bệnh thường có biểu hiện ho khan dai dẳng, sốt nhẹ và cảm giác hụt hơi khi vận động.
• Đây là triệu chứng cần được bác sĩ chuyên khoa phân biệt rõ ràng với viêm phổi nhiễm trùng hay khối u tiến triển thông qua phim chụp cắt lớp vi tính. Khi có chẩn đoán xác định, người bệnh sẽ được hướng dẫn dùng thuốc kiểm soát phản ứng viêm, kết hợp tập thở sâu và phục hồi chức năng thông khí phổi theo phác đồ của cơ sở y tế.

Nguy cơ xơ hóa phổi và ảnh hưởng tim mạch muộn

• Sau giai đoạn viêm cấp, một số vùng nhu mô phổi có thể hình thành các dải xơ sẹo vĩnh viễn, được gọi là xơ hóa phổi do bức xạ. Vùng xơ sẹo làm giảm thể tích và độ đàn hồi của phổi, khiến người bệnh dễ hụt hơi khi làm việc nặng. Nguy cơ này cao hơn ở người có tiền sử mắc bệnh phổi tắc nghẽn mạn tính.
• Ngoài ra, nếu khối u nằm gần giữa ngực, các cấu trúc tim mạch như màng tim hoặc mạch vành cũng có thể chịu tác động bức xạ tích lũy. Mặc dù công nghệ xạ trị hiện đại giúp thu hẹp vùng ảnh hưởng, người bệnh vẫn cần tái khám định kỳ để đo điện tim, siêu âm tim và kiểm tra chức năng hô hấp định kỳ.

Chăm sóc dinh dưỡng và nâng đỡ thể trạng

• Chế độ chăm sóc hợp lý giúp người bệnh phục hồi thể lực và dung nạp tốt đợt điều trị. Khẩu phần ăn hằng ngày cần giàu năng lượng và đạm từ thịt nạc, cá, trứng, sữa để tránh suy mòn cơ thể. Nếu việc ăn uống gặp trở ngại do đau họng, gia đình nên chia thành nhiều bữa nhỏ trong ngày để đảm bảo tổng lượng dưỡng chất.
• Bên cạnh ăn uống, người bệnh nên duy trì vận động nhẹ như đi bộ chậm và nghỉ ngơi điều độ. Tuyệt đối không hút thuốc lá và tránh xa môi trường có khói thuốc vì khói thuốc làm tăng kích ứng đường hô hấp và khiến các tổn thương phổi chậm phục hồi hơn.

Lưu ý an toàn

Các thông tin trên chỉ mang tính chất tham khảo kiến thức sức khỏe, không thay thế cho chẩn đoán hay phác đồ từ bác sĩ chuyên khoa. Mỗi bệnh nhân ung thư phổi có vị trí khối u và thể trạng khác nhau. Tuyệt đối không tự ý dùng các loại thuốc truyền miệng để đắp lên da hay điều trị ho rát họng. Khi xuất hiện các dấu hiệu nguy hiểm như sốt cao, khó thở dữ dội, ho ra máu hoặc đau thắt ngực, người bệnh cần tới ngay cơ sở y tế chuyên khoa để được xử trí kịp thời.

Tóm tắt

Tác dụng phụ của xạ trị ung thư phổi là phản ứng khó tránh khỏi nhưng phần lớn có thể kiểm soát tốt nếu được chăm sóc đúng cách. Nắm bắt sớm các triệu chứng, duy trì chế độ dinh dưỡng đầy đủ và phối hợp chặt chẽ với bác sĩ chuyên khoa sẽ giúp người bệnh an tâm vượt qua liệu trình điều trị và sớm hồi phục sức khỏe.