Tổng quan về ngộ độc diazepam và cách sơ cứu đúng cách

Ngộ độc diazepam là gì?

Diazepam phát huy tác dụng thông qua việc gắn vào thụ thể chuyên biệt trong hệ thần kinh trung ương, từ đó tăng cường hoạt tính của chất dẫn truyền ức chế acid gamma-aminobutyric. Khi nồng độ diazepam trong máu vượt ngưỡng an toàn do dùng quá liều, hoạt động dẫn truyền thần kinh của não bộ bị ức chế quá mức, gây suy giảm đồng thời chức năng vận động, nhận thức, nhịp thở và huyết áp.

Ngộ độc diazepam có thể xảy ra ở mọi lứa tuổi, từ trẻ nhỏ vô tình uống phải thuốc để hớ hênh trong nhà, người lớn tự ý nâng liều khi không thấy đỡ bệnh, cho đến người cao tuổi bị suy giảm chuyển hóa thuốc tại gan và thận. Tình trạng ngộ độc đặc biệt nguy hiểm và diễn tiến nhanh gấp nhiều lần nếu người bệnh sử dụng đồng thời diazepam với rượu bia, thuốc phiện hoặc các dòng thuốc an thần gây ngủ khác.

Các nguyên nhân phổ biến dẫn đến ngộ độc diazepam

Ngộ độc diazepam thường bắt nguồn từ nhiều nguyên nhân khác nhau trong cuộc sống thường ngày. Phổ biến nhất là sự nhầm lẫn hoặc bất cẩn khi dùng thuốc, chẳng hạn như người bệnh quên liều nên tự ý uống gấp đôi, người cao tuổi nhầm lẫn giữa các loại thuốc ngủ, hoặc gia đình bảo quản thuốc không cẩn thận khiến trẻ nhỏ tò mò uống nhầm. Ngoài ra, việc người bệnh tự ý tăng liều để nhanh chóng giảm cảm giác lo âu hay mất ngủ kéo dài cũng rất dễ dẫn đến tình trạng quá liều không mong muốn.

Nguy cơ ngộ độc diazepam tăng vọt và dễ chuyển biến xấu khi có sự phối hợp bất lợi với các chất ức chế hệ thần kinh trung ương khác. Việc uống thuốc cùng rượu bia hoặc phối hợp tùy tiện với thuốc giảm đau nhóm opioid, thuốc chống trầm cảm và thuốc ngủ khác sẽ tạo nên tác động cộng hưởng nghiêm trọng, đẩy nhanh tốc độ suy hô hấp và tụt huyết áp so với khi chỉ uống diazepam đơn thuần.

Dấu hiệu nhận biết ngộ độc diazepam từ nhẹ đến nặng

Dấu hiệu ngộ độc diazepam phản ánh mức độ ức chế tăng dần của hệ thần kinh trung ương và các cơ quan sinh tồn. Ở mức độ nhẹ và trung bình, người bệnh thường có cảm giác ngủ gà, buồn ngủ dữ dội, mệt lả toàn thân, hoa mắt chóng mặt và suy giảm khả năng tập trung. Khả năng phối hợp vận động bị xáo trộn rõ rệt, thể hiện qua dáng đi loạng choạng, mất thăng bằng, phản xạ chậm, nói ngọng líu lưỡi và rối loạn thị giác như nhìn mờ hoặc nhìn đôi.

Khi lượng độc chất trong cơ thể ở mức cao, người bệnh có thể nhanh chóng rơi vào trạng thái ngủ sâu li bì, lay gọi không phản ứng hoặc hôn mê hoàn toàn. Trương lực cơ suy giảm khiến cơ thể mềm nhẽo, huyết áp tụt thấp và nhịp tim chậm. Biểu hiện nguy hiểm nhất là ức chế trung tâm hô hấp khiến người bệnh thở chậm, nhịp thở nông ngắt quãng hoặc ngừng thở từng cơn, kéo theo dấu hiệu tím tái ở môi, đầu ngón tay do thiếu oxy máu cục bộ.

Các bước sơ cứu ban đầu đúng kỹ thuật tại nhà

Ngay khi phát hiện người có dấu hiệu ngộ độc diazepam, người xung quanh cần gọi ngay cấp cứu y tế hoặc xe cứu thương gần nhất để được trợ giúp. Trong lúc chờ lực lượng y tế, việc giữ bình tĩnh và thực hiện các bước sơ cứu bảo vệ đường thở là ưu tiên hàng đầu. Nếu bệnh nhân còn tỉnh táo, hãy để họ ngồi hoặc nằm nghỉ ở không gian thoáng mát, nới lỏng khuy áo và thắt lưng để lồng ngực di động dễ dàng, đồng thời liên tục trò chuyện để theo dõi tri giác.

Nếu nạn nhân đã rơi vào tình trạng hôn mê, li bì hoặc nôn ói, cần lập tức đặt nạn nhân sang tư thế nằm nghiêng an toàn một bên, đầu hơi ngửa ra sau và một chân gập lại để cố định. Tư thế này ngăn lưỡi tụt ra sau gây nghẹt khí quản và giúp dịch nôn thoát ra ngoài dễ dàng, tránh nguy cơ tràn vào đường hô hấp. Song song đó, người nhà cần nhanh chóng thu gom toàn bộ vỉ thuốc, lọ thuốc rỗng và các giấy tờ đơn thuốc liên quan để chuyển cho bác sĩ tiếp nhận.

Những sai lầm nguy hiểm cần tránh khi xử trí ngộ độc

Trong lúc bối rối, người nhà rất dễ mắc phải những sai lầm nghiêm trọng khiến tính mạng của người bệnh bị đe dọa nặng hơn. Hành động sai lầm nguy hiểm hàng đầu là cố gắng móc họng gây nôn khi người bệnh đang lơ mơ hoặc mất ý thức. Do phản xạ bảo vệ đường thở của bệnh nhân đã bị ức chế, chất nôn có thể bị hít ngược vào phổi gây ngạt thở tức thì hoặc viêm phổi hít với tỷ lệ tử vong rất cao.

Một sai lầm phổ biến khác là cho người bệnh uống các loại nước giải độc truyền miệng như nước chanh đậm đặc, nước đường, lòng trắng trứng hay nước gừng. Khi người bệnh không còn tỉnh táo hoàn toàn, việc ép uống nước sẽ khiến dịch lỏng tràn vào đường thở gây sặc và co thắt thanh quản. Ngoài ra, người nhà tuyệt đối không tự ý dùng các loại thuốc kích thích thần kinh hoặc thuốc đối kháng khi không có mặt và chỉ định chuyên môn của nhân viên y tế.

Nguyên tắc xử trí và theo dõi chuyên sâu tại cơ sở y tế

Tại bệnh viện, người bệnh ngộ độc diazepam sẽ được tiến hành hồi sức khẩn cấp theo các nguyên tắc y khoa chuyên sâu. Các bác sĩ sẽ ưu tiên kiểm soát đường thở, cung cấp oxy qua mặt nạ hoặc đặt ống nội khí quản có thở máy hỗ trợ nếu người bệnh có dấu hiệu suy hô hấp nặng. Song song đó, việc truyền dịch và dùng thuốc nâng huyết áp sẽ được chỉ định để ổn định tuần hoàn máu cho người bệnh.

Đối với các trường hợp ngộ độc nặng được tiếp cận sớm, bác sĩ có thể cân nhắc rửa dạ dày và dùng than hoạt tính để hạn chế hấp thu độc chất vào máu. Thuốc giải độc đặc hiệu flumazenil có thể được sử dụng trong các tình huống chọn lọc để nhanh chóng đảo ngược tác dụng ức chế của diazepam. Tuy nhiên, việc dùng flumazenil luôn cần được theo dõi điện tim và tri giác sát sao tại khoa hồi sức cấp cứu vì thuốc có nguy cơ kích phát co giật ở những bệnh nhân có tiền sử động kinh hoặc dùng thuốc lâu năm.

Lưu ý an toàn

Các thông tin trong bài viết nhằm mục đích giáo dục sức khỏe và hướng dẫn sơ cứu tổng quan, không thể thay thế cho chẩn đoán hay phác đồ điều trị y tế chuyên sâu. Khi phát hiện người có biểu hiện nghi ngờ ngộ độc diazepam, cần liên hệ hỗ trợ cấp cứu hoặc chuyển ngay bệnh nhân đến cơ sở y tế gần nhất. Tuyệt đối không tự ý tăng liều, không chia sẻ đơn thuốc của mình cho người khác và không trì hoãn việc đưa nạn nhân đi cấp cứu.

Tóm tắt

Ngộ độc diazepam là một cấp cứu y tế đe dọa trực tiếp đến tính mạng nếu không được nhận biết và xử trí kịp thời. Việc phát hiện sớm các dấu hiệu quá liều, thực hiện chuẩn xác các bước sơ cứu bảo vệ đường thở và nhanh chóng chuyển người bệnh đến cơ sở y tế là chìa khóa để giảm thiểu biến chứng nguy hiểm. Trong mọi trường hợp, việc dùng thuốc an thần cần tuân thủ nghiêm ngặt theo chỉ dẫn của bác sĩ chuyên khoa.