Tổn thương thần kinh mác: Dấu hiệu và cách chẩn đoán
Nội dung chỉ cung cấp thông tin tham khảo, không thay thế chẩn đoán, khám hoặc điều trị của người hành nghề y tế. Không tự ý dùng, ngừng hoặc thay đổi thuốc dựa trên bài viết.
Tổn thương thần kinh mác là một trong những bệnh lý thần kinh ngoại biên thường gặp ở chi dưới, dẫn đến tình trạng suy giảm hoặc mất khả năng gập mu bàn chân lên trên. Hội chứng này không chỉ gây khó khăn lớn cho việc đi lại hàng ngày mà còn tiềm ẩn nguy cơ teo cơ cẳng chân nếu không được can thiệp đúng lúc.
Hiểu rõ cấu trúc giải phẫu của dây thần kinh mác, phát hiện sớm các dấu hiệu bàn chân rủ và tiếp cận các biện pháp chẩn đoán chuyên sâu như đo điện cơ là nền tảng quan trọng giúp bảo vệ chức năng vận động của đôi chân.
Tổn thương thần kinh mác là gì?
Dây thần kinh mác chung là một nhánh lớn của dây thần kinh tọa, chịu trách nhiệm chi phối vận động cho nhóm cơ cẳng chân trước ngoài và cảm giác cho vùng cẳng chân trước cùng mu bàn chân. Chức năng chính của dây thần kinh này là điều khiển động tác nâng mu bàn chân và duỗi các ngón chân hướng lên phía trên, giúp bàn chân không bị quệt xuống mặt đất trong chu kỳ bước đi. Do chạy vòng quanh cổ xương mác ở vị trí rất nông, dây thần kinh mác rất nhạy cảm với các chấn thương va đập, gãy xương hoặc chèn ép bên ngoài. Khi dây thần kinh bị tổn thương, tín hiệu dẫn truyền từ hệ thần kinh trung ương đến các cơ bị đình trệ, dẫn đến hiện tượng bàn chân rủ đặc trưng kèm theo các rối loạn cảm giác nghiêm trọng. Việc nhận biết sớm bản chất của tình trạng này giúp người bệnh định hướng thăm khám y khoa kịp thời, tránh các di chứng vận động vĩnh viễn.
Nguyên nhân gây tổn thương dây thần kinh mác
Thần kinh mác chung tách ra từ thần kinh tọa ở vùng khoeo chân, sau đó vòng quanh chỏm xương mác ngay dưới khớp gối rồi chia thành nhánh thần kinh mác nông và mác sâu. Do vị trí giải phẫu nằm rất nông, ngay sát bề mặt xương và chỉ được che phủ bởi một lớp da mỏng cùng mô liên kết, dây thần kinh này rất dễ bị tác động bởi các chấn thương ngoại lực. Gãy chỏm xương mác, trật khớp gối hoặc các phẫu thuật thay khớp gối là những tình huống lâm sàng thường gặp có thể gây giập hoặc đứt dây thần kinh. Ngoài chấn thương trực tiếp, tình trạng chèn ép cơ học kéo dài cũng là nguyên nhân phổ biến. Thói quen ngồi bắt chéo chân liên tục, tư thế quỳ gối lâu khi làm việc hoặc việc cố định bột cẳng chân quá chặt đều có thể tạo áp lực làm thiếu máu nuôi dưỡng sợi trục thần kinh. Bên cạnh đó, các khối u bao thần kinh, u nang bao hoạt dịch vùng khoeo hay bệnh lý thần kinh ngoại biên do đái tháo đường biểu hiện toàn thân cũng làm tăng nguy cơ tổn thương dây thần kinh mác.
Biểu hiện nhận biết bàn chân rủ và rối loạn cảm giác
Dấu hiệu lâm sàng điển hình nhất của tổn thương thần kinh mác là hiện tượng bàn chân rủ, tức là người bệnh không thể chủ động gập mu bàn chân hoặc nâng các ngón chân lên phía trên. Khi di chuyển, mũi bàn chân có xu hướng chúc xuống đất khiến người bệnh phải nâng cao đầu gối của chân tổn thương như động tác bước qua rào chắn để tránh vấp ngã, tạo thành dáng đi bước ngựa đặc trưng. Bên cạnh sự suy giảm khả năng vận động của nhóm cơ cẳng chân trước và cơ mác, người bệnh thường đối mặt với các rối loạn cảm giác rõ rệt. Vùng mu bàn chân và khoảng kẽ giữa ngón chân thứ nhất với ngón chân thứ hai thường xuất hiện cảm giác tê bì, châm chích, nóng rát hoặc mất cảm giác hoàn toàn đối với xúc giác và nhiệt độ. Nếu tình trạng chèn ép diễn ra âm thầm trong thời gian dài mà không được giải phóng, người bệnh có thể nhận thấy khối cơ ở mặt trước ngoài cẳng chân bị teo nhỏ dần, khiến hai chân mất cân đối và làm suy giảm chức năng nâng đỡ cơ thể.
Phương pháp chẩn đoán lâm sàng và cận lâm sàng
Quy trình chẩn đoán tổn thương thần kinh mác bắt đầu từ việc thăm khám lâm sàng tỉ mỉ của bác sĩ chuyên khoa thần kinh hoặc cơ xương khớp. Bác sĩ sẽ kiểm tra sức cơ của các động tác gập mu bàn chân, duỗi ngón cái và nghiêng ngoài bàn chân, đồng thời đánh giá phản xạ gân xương cùng vùng da bị giảm hoặc mất cảm giác. Để khẳng định chẩn đoán và xác định chính xác vị trí cũng như mức độ nghiêm trọng của tổn thương, thăm dò điện sinh lý thần kinh cơ đóng vai trò tiêu chuẩn vàng. Kỹ thuật đo tốc độ dẫn truyền thần kinh và ghi điện cơ kim giúp phân biệt tổn thương sợi trục hay hủy myelin, đồng thời loại trừ các bệnh lý rễ thần kinh thắt lưng L5 hoặc tổn thương đám rối thần kinh thắt lưng cùng. Ngoài ra, siêu âm thần kinh độ phân giải cao và chụp cộng hưởng từ khớp gối cho phép quan sát trực tiếp hình thái sợi thần kinh, phát hiện các tổn thương gián đoạn cấu trúc, tụ máu hoặc khối u nang chèn ép tại chỏm xương mác.
Hướng theo dõi y khoa và phục hồi chức năng vận động
Chiến lược xử trí tổn thương thần kinh mác phụ thuộc hoàn toàn vào nguyên nhân gây bệnh, mức độ gián đoạn dẫn truyền và thời gian xuất hiện triệu chứng. Trong các trường hợp tổn thương nhẹ do chèn ép tư thế hoặc sau bó bột, phương pháp điều trị bảo tồn thường được ưu tiên hàng đầu. Người bệnh được hướng dẫn loại bỏ hoàn toàn các yếu tố gây đè ép lên vùng chỏm xương mác, kết hợp sử dụng nẹp cổ bàn chân để giữ bàn chân ở tư thế cơ năng trung tính khi đi lại, tránh nguy cơ vấp ngã và biến dạng co rút gân gót. Vật lý trị liệu và phục hồi chức năng với các bài tập duy trì tầm vận động khớp, kích thích điện thần kinh cơ đóng vai trò rất quan trọng trong việc ngăn ngừa teo cơ và kích thích tái tạo sợi trục. Đối với các trường hợp đứt dây thần kinh do vết thương hở, gãy xương di lệch hoặc chèn ép cơ học bởi khối u không thể tự thoái lui, bác sĩ phẫu thuật thần kinh sẽ xem xét can thiệp vi phẫu giải ép, khâu nối tận – tận hoặc ghép đoạn thần kinh để phục hồi tối đa chức năng vận động.
Lưu ý an toàn
Thông tin trong bài viết chỉ mang tính chất giáo dục sức khỏe tổng quan và không thay thế cho chẩn đoán hay chỉ định điều trị của bác sĩ chuyên khoa thần kinh. Người bệnh tuyệt đối không tự ý nắn chỉnh khớp gối, giác hơi, châm cứu tại các cơ sở không được cấp phép hoặc tự ý sử dụng các thuốc tăng cường dẫn truyền thần kinh khi chưa có kết luận thăm dò điện cơ chính thức. Khi xuất hiện dấu hiệu bàn chân rủ hoặc tê buốt mu chân tăng dần, việc đến bệnh viện kiểm tra là điều cần thiết để bảo tồn chức năng vận động.
Tóm tắt
Tổn thương thần kinh mác có thể để lại di chứng vận động kéo dài nếu không được thăm khám và can thiệp kịp thời. Việc nhận biết sớm tình trạng bàn chân rủ cùng các rối loạn cảm giác ở mu chân là yếu tố then chốt giúp bác sĩ đưa ra phác đồ chẩn đoán phù hợp. Người bệnh nên chủ động đến cơ sở y tế chuyên khoa thần kinh để được kiểm tra và tư vấn lộ trình phục hồi chức năng an toàn.
Nguồn tham khảo
FAQ – Câu hỏi thường gặp
Tổn thương thần kinh mác có tự khỏi được không?
Tổn thương thần kinh mác có thể phục hồi nếu nguyên nhân do chèn ép tạm thời hoặc sợi thần kinh chỉ bị giập nhẹ. Trường hợp đứt hoàn toàn dây thần kinh cần can thiệp phẫu thuật và thời gian phục hồi phụ thuộc vào mức độ tổn thương thực tế.
Đo điện cơ có vai trò gì khi nghi ngờ tổn thương thần kinh mác?
Điện cơ và đo tốc độ dẫn truyền thần kinh là phương pháp chẩn đoán khách quan giúp đánh giá mức độ suy giảm dẫn truyền xung động, xác định vị trí dây thần kinh bị chèn ép và tiên lượng khả năng hồi phục vận động.
Tình trạng bàn chân rủ ảnh hưởng đến sinh hoạt thế nào?
Người bệnh gặp khó khăn khi nhấc mũi chân nên đi lại dễ vấp ngã. Việc sử dụng nẹp chỉnh hình cổ bàn chân và tập vật lý trị liệu sớm giúp ngăn ngừa co rút gân gót và bảo vệ khớp cổ chân trong giai đoạn chờ thần kinh phục hồi.
Những thói quen hoặc chấn thương nào dễ làm tổn thương thần kinh mác?
Bó bột cẳng chân quá chặt, ngồi vắt chéo chân liên tục trong thời gian dài, chấn thương trật khớp gối hoặc gãy chỏm xương mác là những nguyên nhân cơ học hàng đầu gây chèn ép và làm tổn thương nhánh thần kinh này.
Khi nào người bệnh cần đi khám chuyên khoa thần kinh?
Người bệnh nên đi khám chuyên khoa nội thần kinh hoặc chấn thương chỉnh hình ngay khi thấy mu bàn chân tê bì kéo dài, ngón chân cái yếu dần hoặc bàn chân quệt xuống sàn khi bước đi để tránh teo cơ không hồi phục.
