Tìm hiểu nguyên nhân gây tổn thương gan do thuốc và cách xử trí

Tổn thương gan do thuốc là gì?

Tổn thương gan do thuốc, hay còn gọi là viêm gan do nhiễm độc thuốc, là tình trạng suy giảm chức năng gan hoặc hoại tử tế bào gan xảy ra trực tiếp sau khi tiếp xúc với các hợp chất hóa dược, thảo dược hoặc sản phẩm bổ sung dinh dưỡng. Gan đảm nhiệm vai trò chuyển hóa các hoạt chất này thành dạng đào thải qua mật hoặc nước tiểu. Trong quá trình đó, một số sản phẩm trung gian có tính oxy hóa mạnh có thể sinh ra và gây tổn hại đến cấu trúc màng tế bào gan, gây tắc mật hoặc kích hoạt phản ứng miễn dịch phá hủy mô gan lành.

Tình trạng này có thể xuất hiện ở bất kỳ độ tuổi nào, nhưng những người có sẵn bệnh gan mạn tính, người cao tuổi, người suy dinh dưỡng hoặc người thường xuyên sử dụng rượu bia thường có nguy cơ cao hơn. Mức độ ảnh hưởng rất phong phú, từ việc chỉ tăng men gan thoáng qua trên kết quả xét nghiệm sinh hóa cho đến tình trạng viêm gan hoại tử ồ ạt đe dọa trực tiếp tính mạng nếu không được phát hiện và can thiệp kịp thời.

Những nhóm hoạt chất và nguyên nhân chính dẫn đến tổn thương gan

Tổn thương gan do thuốc thường được phân chia thành hai cơ chế chính: tổn thương nội tại phụ thuộc vào liều dùng và tổn thương do cơ địa dị ứng không phụ thuộc liều. Cơ chế phụ thuộc liều xảy ra có tính dự đoán trước, điển hình nhất là khi dùng quá liều hoạt chất paracetamol khiến lượng chất chuyển hóa độc hại tích tụ vượt quá khả năng giải độc của glutathione nội sinh trong gan.

Ngược lại, phản ứng đặc ứng do cơ địa không phụ thuộc vào liều lượng và rất khó dự đoán trước. Dạng tổn thương này xảy ra khi hệ miễn dịch của một cá nhân phản ứng quá mức với phân tử thuốc hoặc các chất chuyển hóa của thuốc. Nhiều nhóm thuốc phổ biến có thể liên quan đến tình trạng này bao gồm kháng sinh amoxicillin phối hợp acid clavulanic, nhóm thuốc kháng lao isoniazid, rifampicin, các thuốc kháng viêm không steroid và thuốc chống co giật. Ngoài ra, việc dùng các loại thực phẩm bảo vệ sức khỏe hoặc thảo dược trôi nổi cũng là căn nguyên gây hại gan thường bị bỏ quên.

Dấu hiệu nhận biết tình trạng tế bào gan bị ảnh hưởng bởi thuốc

Biểu hiện lâm sàng của tổn thương gan do thuốc rất đa dạng, có thể từ không có triệu chứng rõ ràng cho đến hội chứng suy gan cấp tính. Ở giai đoạn đầu, người bệnh thường chỉ cảm thấy mệt mỏi mơ hồ, chán ăn, ăn không ngon miệng, cảm giác đầy bụng, buồn nôn nhẹ hoặc đau tức âm ỉ vùng hạ sườn phải. Những dấu hiệu này dễ bị nhầm lẫn với các rối loạn tiêu hóa thông thường.

Khi tế bào gan bị hoại tử hoặc đường dẫn mật bị ứ trệ, các triệu chứng điển hình sẽ bộc lộ rõ rệt hơn. Dấu hiệu dễ nhận thấy nhất là vàng da, củng mạc mắt ngả vàng, nước tiểu sẫm màu như nước trà đặc và phân có thể bạc màu. Một số người bệnh gặp tình trạng ngứa ngáy toàn thân kéo dài, phát ban da hoặc sốt nhẹ do phản ứng dị ứng miễn dịch. Việc chú ý đến mối tương quan thời gian giữa việc bắt đầu dùng thuốc mới và sự xuất hiện của các biểu hiện này là chìa khóa để nhận biết sớm.

Hướng xử trí y khoa an toàn và các bước cần thực hiện

Khi nghi ngờ cơ thể xuất hiện các triệu chứng bất thường sau khi sử dụng thuốc, bước đầu tiên và quan trọng nhất là liên hệ với bác sĩ điều trị để được đánh giá và cân nhắc ngừng hoặc thay thế thuốc nghi ngờ. Người bệnh không nên tự ý ngừng đột ngột các loại thuốc điều trị bệnh mạn tính thiết yếu như thuốc tim mạch, huyết áp hay thuốc ức chế miễn dịch khi chưa có hướng dẫn y tế, vì điều này có thể dẫn đến biến chứng nguy hiểm của bệnh nền.

Tại các cơ sở y tế chuyên khoa tiêu hóa gan mật, bác sĩ sẽ tiến hành khám lâm sàng, rà soát lại toàn bộ danh mục thuốc và chỉ định các xét nghiệm chức năng gan cần thiết. Tùy thuộc vào tác nhân cụ thể và mức độ suy giảm chức năng gan, phác đồ xử trí có thể bao gồm sử dụng chất đối kháng giải độc đặc hiệu nếu phát hiện kịp thời ngộ độc paracetamol, áp dụng các biện pháp hỗ trợ tế bào gan và điều trị nâng đỡ triệu chứng. Trong những trường hợp nặng có suy gan cấp, việc theo dõi tích cực tại khu hồi sức là bắt buộc để kiểm soát rối loạn đông máu và các biến chứng chuyển hóa.

Biện pháp phòng ngừa tổn thương gan khi phải sử dụng thuốc điều trị

Biện pháp bảo vệ gan hiệu quả nhất là tuân thủ nghiêm ngặt chỉ định điều trị của nhân viên y tế về liều lượng, số lần dùng và thời gian sử dụng thuốc. Người bệnh tuyệt đối không tự ý tăng liều để nhanh giảm đau hoặc giảm sốt, không phối hợp cùng lúc nhiều loại thuốc có chung hoạt chất mà không kiểm tra kỹ tờ hướng dẫn sử dụng.

Khi đi khám bệnh, hãy chủ động thông báo cho bác sĩ về tiền sử bệnh lý gan như viêm gan B, viêm gan C, gan nhiễm mỡ cũng như danh sách toàn bộ các loại thuốc kê đơn, thuốc không kê đơn và thảo dược đang dùng. Đối với những người cần dùng thuốc điều trị kéo dài, việc tái khám và kiểm tra men gan định kỳ theo lịch hẹn là điều cần thiết để phát hiện sớm các biến đổi sinh hóa trước khi xuất hiện triệu chứng rầm rộ. Ngoài ra, việc hạn chế tối đa rượu bia trong suốt thời gian dùng thuốc là nguyên tắc quan trọng nhằm tránh làm tăng độc tính đối với tế bào gan.

Lưu ý an toàn

Các thông tin trong bài viết chỉ mang tính chất tham khảo kiến thức y khoa đại chúng, không thay thế cho chẩn đoán hoặc phác đồ từ bác sĩ chuyên khoa. Người bệnh tuyệt đối không được tự ý ngừng thuốc điều trị bệnh lý nền nguy hiểm mà không có sự đồng ý của bác sĩ, cũng như không tự ý mua các thuốc giải độc gan không rõ nguồn gốc khi thấy các dấu hiệu bất thường. Khi có biểu hiện nghi ngờ tổn thương gan, cần đến ngay cơ sở y tế để được thăm khám chính xác.

Tóm tắt

Tổn thương gan do thuốc là tình trạng hoàn toàn có thể phòng tránh và phát hiện sớm nếu người bệnh sử dụng thuốc thận trọng. Mọi thay đổi về liều lượng hoặc việc sử dụng thêm các loại thuốc, thảo dược đều cần tham vấn ý kiến chuyên môn của bác sĩ hoặc dược sĩ. Thăm khám định kỳ và lắng nghe phản ứng của cơ thể là cách tốt nhất để bảo vệ chức năng gan lâu dài.