Tìm hiểu về virus đậu mùa khỉ và những điều cần biết

Virus đậu mùa khỉ là gì?

Virus đậu mùa khỉ là một thành viên của chi Orthopoxvirus thuộc họ Poxviridae, gây ra bệnh đậu mùa khỉ ở người và động vật. Mặc dù tên gọi gắn liền với loài khỉ do lần đầu được phân lập trên động vật này, các loài gặm nhấm nhỏ trong tự nhiên mới được xem là ổ chứa mầm bệnh chính yếu. Bệnh thường diễn tiến từ nhẹ đến trung bình với các tổn thương mụn nước đặc trưng trên da và sưng hạch bạch huyết. Phần lớn người bệnh có thể tự hồi phục sau vài tuần nếu được chăm sóc dinh dưỡng và giữ vệ sinh tốt. Tuy nhiên, ở các nhóm đối tượng có hệ miễn dịch suy yếu, trẻ em hoặc phụ nữ đang mang thai, virus có thể gây ra những biến chứng phức tạp cần có sự theo dõi sát sao từ nhân viên y tế.

Nguồn gốc và đặc điểm sinh học của virus đậu mùa khỉ

Virus đậu mùa khỉ thuộc chi Orthopoxvirus, cùng họ với virus gây bệnh đậu mùa ở người nhưng mức độ nghiêm trọng nhìn chung nhẹ hơn. Virus này lần đầu tiên được phát hiện trên động vật thí nghiệm vào giữa thế kỷ 20 và sau đó ghi nhận ca bệnh đầu tiên trên người tại khu vực châu Phi. Cấu trúc di truyền của virus là DNA chuỗi đôi có màng bọc, sở hữu độ bền tương đối cao trong môi trường tự nhiên so với nhiều loại virus đường hô hấp khác.

Các nghiên cứu dịch tễ học phân chia virus đậu mùa khỉ thành hai nhánh di truyền chính là nhánh Trung Phi và nhánh Tây Phi. Nhánh Trung Phi thường có khả năng lây lan mạnh hơn và gây bệnh cảnh nặng nề hơn, trong khi nhánh Tây Phi thường gây triệu chứng nhẹ hơn và tỷ lệ diễn tiến nặng thấp hơn. Nhận biết đặc điểm sinh học của virus giúp các chuyên gia y tế xây dựng quy trình giám sát dịch tễ và đánh giá nguy cơ lây lan trong cộng đồng.

Các con đường lây truyền phổ biến trong đời sống

Con đường lây truyền chính của virus đậu mùa khỉ giữa người với người là tiếp xúc trực tiếp với các vết phát ban, dịch tiết cơ thể hoặc vảy vảy của người bệnh. Sự tiếp xúc thân mật, bao gồm quan hệ tình dục, ôm hôn hoặc chăm sóc trực tiếp bệnh nhân mà không có đồ bảo hộ, tạo điều kiện thuận lợi nhất để virus xâm nhập qua niêm mạc hoặc các vết xước nhỏ trên da.

Bên cạnh đó, virus còn có thể lây gián tiếp qua các vật dụng sinh hoạt bị nhiễm bẩn như ga trải giường, khăn tắm, quần áo hoặc dụng cụ dùng chung. Sự lây truyền qua giọt bắn hô hấp cũng có thể xảy ra khi có sự tiếp xúc mặt đối mặt trong khoảng cách gần và thời gian kéo dài. Ngoài ra, việc tiếp xúc trực tiếp với động vật hoang dã mang mầm bệnh qua vết cắn, vết cào hoặc khi chế biến thịt động vật nhiễm bệnh cũng là nguồn lây ban đầu cần được kiểm soát chặt chẽ.

Biểu hiện lâm sàng và tiến triển của bệnh

Bệnh cảnh lâm sàng do virus đậu mùa khỉ gây ra thường khởi phát bằng giai đoạn tiền triệu kéo dài vài ngày với các biểu hiện như sốt, đau đầu dữ dội, mệt mỏi, đau nhức cơ bắp và đau lưng. Điểm đặc trưng giúp phân biệt bệnh này với bệnh thủy đậu hoặc một số bệnh phát ban khác là tình trạng sưng hạch bạch huyết ở vùng cổ, nách hoặc bẹn.

Sau giai đoạn sốt, các tổn thương da bắt đầu xuất hiện, thường khởi đầu ở mặt rồi lan sang lòng bàn tay, lòng bàn chân, thân mình hoặc vùng sinh dục. Tổn thương tiến triển tuần tự qua các giai đoạn từ vết dát phẳng, sẩn gồ lên, mụn nước chứa dịch trong, mụn mủ đục và cuối cùng là đóng vảy, khô lại rồi bong ra. Toàn bộ quá trình từ lúc phát ban đến khi bong vảy hoàn toàn thường kéo dài từ hai đến bốn tuần. Trong đa số trường hợp, bệnh tự giới hạn nhưng người bệnh vẫn có thể cảm thấy đau rát, ngứa ngáy dữ dội tại các nốt phát ban.

Biện pháp phòng ngừa lây nhiễm chủ động trong cộng đồng

Để ngăn ngừa nguy cơ nhiễm virus đậu mùa khỉ, nguyên tắc quan trọng nhất là hạn chế tối đa việc tiếp xúc gần gũi với những người đang có tổn thương da nghi ngờ hoặc đã được chẩn đoán mắc bệnh. Tuyệt đối không dùng chung đồ dùng cá nhân như quần áo, chăn màn, khăn mặt hay dụng cụ ăn uống với người bệnh.

Mỗi người cần duy trì thói quen vệ sinh tay thường xuyên bằng xà phòng và nước sạch hoặc dung dịch sát khuẩn tay chứa cồn, đặc biệt là sau khi đến nơi đông người hoặc chạm vào các bề mặt công cộng. Khi chăm sóc người nghi nhiễm, cần mang găng tay và khẩu trang y tế đúng quy cách, đồng thời xử lý đồ giặt và rác thải y tế riêng biệt. Người trở về từ các khu vực đang có dịch cần chủ động theo dõi nhiệt độ và các dấu hiệu bất thường trên da trong vòng 21 ngày để kịp thời cách ly y tế khi cần thiết.

Lưu ý an toàn

Thông tin trong bài viết mang tính chất phổ biến kiến thức y khoa đại chúng, không thay thế cho việc chẩn đoán hay chỉ định y khoa từ bác sĩ chuyên khoa truyền nhiễm. Người bệnh tuyệt đối không tự ý tìm mua các loại thuốc kháng virus, thuốc bôi ngoài da hay thuốc truyền miệng khi chưa có chỉ định chuyên môn. Việc tự ý chích rạch mụn mủ hoặc sử dụng các biện pháp dân gian chưa kiểm chứng có thể dẫn đến nhiễm trùng huyết và để lại sẹo xấu vĩnh viễn.

Tóm tắt

Hiểu rõ về virus đậu mùa khỉ giúp mỗi người chủ động bảo vệ sức khỏe bản thân và cộng đồng mà không hoang mang quá mức. Khi nhận thấy các dấu hiệu bất thường trên da kèm theo sốt hoặc hạch to, người bệnh nên đến ngay cơ sở y tế chuyên khoa để được thăm khám và hướng dẫn chăm sóc đúng cách.