Tia UV có mấy loại và ảnh hưởng đến sức khỏe như thế nào?

Tia UV có mấy loại là gì?

Bức xạ cực tím là dải năng lượng không nhìn thấy được bằng mắt thường, nằm giữa ánh sáng nhìn thấy và tia X trong dải phổ điện từ. Khi chiếu xuống Trái Đất, một phần bức xạ bị bầu khí quyển hấp thụ, phần còn lại tiếp xúc trực tiếp với môi trường sống và cơ thể người.

Mức độ tác động của tia tử ngoại phụ thuộc vào bước sóng quang phổ, thời gian phơi nhiễm, vị trí địa lý, độ cao và sự thay đổi thời tiết. Tiếp xúc với tia cực tím ở mức độ hợp lý có thể hỗ trợ cơ thể tổng hợp vitamin D giúp chuyển hóa canxi, nhưng việc tiếp xúc quá mức và không được bảo vệ là nguyên nhân hàng đầu gây bỏng rát, lão hóa da, suy giảm miễn dịch tại chỗ và phát triển các khối u ác tính ở biểu mô. Do đó, việc phân biệt cụ thể từng loại tia cực tím đóng vai trò then chốt trong chăm sóc sức khỏe dự phòng.

Tia UV có mấy loại trong bức xạ mặt trời

Tia tử ngoại hay tia cực tím, viết tắt là tia UV, là một dạng bức xạ điện từ phát ra từ mặt trời và một số nguồn nhân tạo. Dựa vào bước sóng quang phổ, tia cực tím được chia thành ba nhóm chính bao gồm UVA, UVB và UVC. Mỗi nhóm có mức năng lượng và khả năng thâm nhập bầu khí quyển cũng như mô sống hoàn toàn khác nhau.

Tia UVA có bước sóng dài nhất, chiếm phần lớn lượng bức xạ cực tím chạm tới bề mặt Trái Đất mỗi ngày. Tia UVB có bước sóng trung bình, bị tầng ozone hấp thụ phần lớn nhưng một lượng nhất định vẫn xuyên qua và tác động trực tiếp lên lớp biểu bì. Trong khi đó, tia UVC sở hữu bước sóng ngắn nhất và mang năng lượng cao nhất, có khả năng gây tổn thương sinh học mạnh nhất nếu tiếp xúc trực tiếp.

Tác động sinh học của tia UVA đối với da

Tia UVA có bước sóng từ 315 đến 400 nanomet, xuất hiện liên tục suốt cả ngày từ sáng sớm đến chiều muộn, kể cả khi trời mưa hay mây mù. Tia này có khả năng đi xuyên qua cửa kính thông thường và vải mỏng. Do bước sóng dài, UVA thâm nhập sâu vào tận lớp hạ bì của da.

Sự tác động kéo dài của tia UVA phá hủy các sợi collagen và elastin, dẫn đến hình thành nếp nhăn, suy giảm độ đàn hồi và đẩy nhanh quá trình lão hóa da sớm. Ngoài ra, tia UVA tạo ra các gốc tự do gây tổn thương cấu trúc tế bào gián tiếp, kích thích tăng sinh melanin gây nám da, sạm da và tàn nhang, đồng thời góp phần làm tăng nguy cơ ung thư da về lâu dài.

Ảnh hưởng của tia UVB đến bề mặt da và tế bào

Tia UVB có bước sóng dao động từ 280 đến 315 nanomet, mang năng lượng cao hơn UVA và tác động chủ yếu lên lớp biểu bì ngoài cùng của da. Cường độ tia UVB thay đổi rõ rệt theo thời gian trong ngày, đạt đỉnh vào khoảng từ mười giờ sáng đến mười sáu giờ chiều, cũng như tăng cao vào mùa hè hoặc tại các khu vực gần xích đạo.

Tia UVB là nguyên nhân chính gây ra tình trạng cháy nắng, đỏ rát da cấp tính và phồng rộp sau khi hoạt động ngoài trời. Ở mức độ phân tử, UVB trực tiếp làm biến đổi và phá vỡ cấu trúc chuỗi DNA của tế bào da. Quá trình đột biến tích lũy này là yếu tố hàng đầu kích hoạt ung thư biểu mô tế bào đáy, ung thư biểu mô tế bào gai và ung thư hắc tố. Mặt khác, tia UVB cũng tham gia kích thích tổng hợp vitamin D tự nhiên trong cơ thể.

Đặc tính và nguy cơ tiếp xúc với tia UVC

Tia UVC có bước sóng ngắn nhất từ 100 đến 280 nanomet, mang năng lượng bức xạ ion hóa rất mạnh. Trong tự nhiên, toàn bộ tia UVC phát ra từ mặt trời đều bị tầng ozone và lớp khí quyển hấp thụ hoàn toàn trước khi có thể chạm tới mặt đất. Do đó, dưới điều kiện bình thường, con người không tiếp xúc với tia UVC tự nhiên.

Tuy nhiên, tia UVC nhân tạo được ứng dụng phổ biến trong các thiết bị khử trùng không khí, tiệt trùng nguồn nước và công cụ y tế. Nếu người sử dụng tiếp xúc trực tiếp với nguồn phát UVC mà không có đồ bảo hộ, tia này có thể gây bỏng da nghiêm trọng, viêm kết mạc cấp tính hoặc tổn thương giác mạc tức thì chỉ sau thời gian ngắn tiếp xúc.

Biện pháp phòng ngừa tác hại của bức xạ cực tím

Để giảm thiểu tối đa các tác hại tích lũy từ tia cực tím, việc áp dụng đồng thời nhiều biện pháp bảo vệ cơ học và hóa học là vô cùng cần thiết trong đời sống hàng ngày.

Người dân nên hạn chế ra ngoài vào khung giờ nắng gắt có chỉ số bức xạ cao. Khi phải làm việc hoặc di chuyển ngoài trời, cần mặc quần áo dài tay dệt sợi dày, đội mũ rộng vành và đeo kính râm đạt chuẩn chống tia cực tím. Sử dụng kem chống nắng phổ rộng có chỉ số bảo vệ phù hợp cho cả UVA và UVB, thoa đều lên các vùng da hở và thoa dặm lại định kỳ khi hoạt động ra nhiều mồ hôi hoặc sau khi bơi lội.

Lưu ý an toàn

Các thông tin trong bài viết nhằm mục đích nâng cao nhận thức giáo dục sức khỏe cộng đồng về bức xạ cực tím và cách bảo vệ da thông thường. Nội dung không thay thế cho việc chẩn đoán hay điều trị y khoa. Khi phát hiện các tổn thương da bất thường, nốt ruồi thay đổi màu sắc, kích thước hoặc có biểu hiện bỏng nắng nghiêm trọng, bạn nên đến cơ sở y tế chuyên khoa da liễu để được bác sĩ kiểm tra và xử trí kịp thời.

Tóm tắt

Tia tử ngoại là một phần tự nhiên trong ánh sáng mặt trời, vừa có tác dụng sinh học vừa tiềm ẩn nhiều nguy cơ gây hại đối với da và mắt nếu tiếp xúc không an toàn. Việc hiểu rõ đặc tính của UVA, UVB và UVC giúp mỗi người chủ động lựa chọn biện pháp bảo vệ phù hợp hàng ngày, giảm thiểu nguy cơ lão hóa sớm và các bệnh lý ác tính lâu dài.