Thủy đậu khác zona như thế nào? Cách phân biệt chi tiết
Nội dung chỉ cung cấp thông tin tham khảo, không thay thế chẩn đoán, khám hoặc điều trị của người hành nghề y tế. Không tự ý dùng, ngừng hoặc thay đổi thuốc dựa trên bài viết.
Thủy đậu và zona thần kinh là hai bệnh lý truyền nhiễm thường xuyên bị nhầm lẫn do đều có biểu hiện đặc trưng là những nốt bọng nước trên da và xuất phát từ cùng một thủ phạm là virus varicella zoster. Tuy nhiên, cơ chế kích hoạt, mức độ lây lan và mức độ nguy hiểm của từng bệnh lại hoàn toàn tách biệt.
Hiểu rõ thủy đậu khác zona như thế nào sẽ giúp người bệnh phát hiện sớm các dấu hiệu bất thường, có biện pháp cách ly phù hợp và chủ động tìm kiếm sự chăm sóc y tế đúng cách nhằm ngăn chặn các biến chứng đau đớn kéo dài.
Thủy đậu khác zona như thế nào là gì?
Bệnh thủy đậu là tình trạng nhiễm trùng cấp tính lần đầu do virus varicella zoster gây ra, thường gặp nhất ở trẻ em và thanh thiếu niên chưa có miễn dịch. Căn bệnh này đặc trưng bởi sự bùng phát đồng loạt của các ban dát đỏ chuyển nhanh thành bọng nước rải rác khắp cơ thể kèm theo sốt và ngứa ngáy. Sau giai đoạn sơ nhiễm này, virus không bị tiêu diệt hoàn toàn mà ẩn náu vĩnh viễn ở trạng thái không hoạt động trong các hạch rễ sau của tủy sống và hạch thần kinh cảm giác sọ não. Khi sức đề kháng của cơ thể suy giảm do tuổi tác hoặc bệnh tật, virus này sẽ thức tỉnh, tái hoạt động và di chuyển dọc theo dây thần kinh ra ngoài da, gây nên bệnh zona thần kinh. Như vậy, thủy đậu là bệnh nhiễm trùng toàn thân nguyên phát, còn zona là sự tái hoạt mang tính cục bộ của chính loại virus đó.
Bảng so sánh tổng quan giữa bệnh thủy đậu và bệnh zona
| Tiêu chí phân biệt | Bệnh thủy đậu (Chickenpox) | Bệnh zona thần kinh (Shingles) |
|---|---|---|
| Giai đoạn nhiễm trùng | Nhiễm trùng nguyên phát lần đầu tiên | Virus tiềm ẩn tái hoạt động sau nhiều năm |
| Độ tuổi thường gặp | Trẻ em và thanh thiếu niên chưa có kháng thể | Người lớn tuổi hoặc người suy giảm miễn dịch |
| Vị trí tổn thương da | Rải rác khắp toàn thân, không theo trật tự | Khu trú một bên cơ thể dọc dây thần kinh |
| Cảm giác điển hình | Ngứa ngáy nhiều, khó chịu, sốt nhẹ | Đau rát bỏng buốt sâu, châm chích dữ dội |
| Khả năng lây nhiễm | Rất cao qua giọt bắn hô hấp và tiếp xúc | Chỉ lây virus qua dịch bọng nước hở |
| Biến chứng đặc trưng | Bội nhiễm da, viêm phổi, sẹo lõm | Đau thần kinh sau zona kéo dài, tổn thương mắt |
Mối liên hệ căn nguyên từ cùng một loại virus
Mối liên hệ giữa thủy đậu và zona bắt nguồn từ cùng một tác nhân là virus varicella zoster. Thủy đậu đại diện cho đợt nhiễm trùng nguyên phát, thường xảy ra ở trẻ nhỏ hoặc người lớn chưa từng có kháng thể bảo vệ. Sau khi người bệnh khỏi bệnh thủy đậu, cơ thể không thể đào thải hoàn toàn virus mà chúng sẽ di chuyển dọc theo các sợi thần kinh cảm giác về cư trú âm thầm tại các hạch thần kinh lưng suốt nhiều năm. Khi gặp các điều kiện thuận lợi như tuổi cao, suy giảm miễn dịch, căng thẳng thần kinh kéo dài hoặc mắc các bệnh mạn tính, virus này sẽ nhân lên trở lại, đi dọc dây thần kinh ra vùng da tương ứng và phát triển thành bệnh zona thần kinh. Vì vậy, một người phải từng nhiễm virus thủy đậu trước đó thì mới có thể phát bệnh zona trong tương lai.
Sự khác biệt về vị trí phân bố và tính chất bọng nước
Biểu hiện ngoài da và cảm giác khó chịu của hai bệnh có sự phân hóa rất rõ ràng. Đối với bệnh thủy đậu, tổn thương da ban đầu là các nốt hồng ban, sau đó nhanh chóng phát triển thành các bọng nước nhỏ nông chứa dịch trong, mọc rải rác khắp toàn thân từ đầu mặt, thân mình cho đến tứ chi. Triệu chứng nổi bật nhất của thủy đậu là cảm giác ngứa ngáy dữ dội kèm theo sốt nhẹ, mệt mỏi và uể oải. Ngược lại, tổn thương của bệnh zona thần kinh có tính chất khu trú nghiêm ngặt, chỉ phân bố dọc theo một nhánh dây thần kinh cảm giác và hầu như chỉ xuất hiện ở một bên của cơ thể, không vượt qua đường giữa cơ thể. Các bọng nước của zona thường mọc kết thành từng chùm dính nhau trên nền da đỏ rực. Điểm khác biệt lớn nhất là zona gây ra cơn đau rát bỏng, châm chích buốt sâu như bị kim châm hoặc điện giật, mức độ đau đớn vượt trội hơn rất nhiều so với bệnh thủy đậu.
Mức độ lây lan và con đường truyền bệnh
Khả năng lây nhiễm giữa hai bệnh cũng có sự chênh lệch lớn về mức độ và đường lây truyền. Bệnh thủy đậu có tính lây truyền rất cao trong cộng đồng qua đường giọt bắn hô hấp khi người bệnh ho, hắt hơi, nói chuyện, hoặc qua tiếp xúc trực tiếp với dịch tiết từ nốt bọng nước vỡ. Do đó, thủy đậu rất dễ bùng phát thành các ổ dịch lớn tại trường học, nhà trẻ hoặc khu dân cư đông đúc. Trong khi đó, bệnh zona thần kinh không lây truyền qua đường không khí. Dịch tiết từ nốt bọng nước của bệnh nhân zona chỉ có thể làm lây nhiễm virus cho những người chưa từng mắc thủy đậu hoặc chưa tiêm vắc xin, khiến đối tượng này khởi phát bệnh thủy đậu chứ không phải phát bệnh zona ngay lập tức. Người bị zona chỉ lây khi vùng tổn thương bị hở và người khác chạm trực tiếp vào dịch bọng nước đó.
Các biến chứng đặc trưng và nguy cơ lâu dài
Biến chứng của hai bệnh tuy đều nguy hiểm nhưng có xu hướng ảnh hưởng lên các cơ quan khác nhau. Biến chứng thường gặp của thủy đậu là tình trạng bội nhiễm vi khuẩn trên da do cào gãi dẫn đến sẹo rỗ vĩnh viễn, viêm mô tế bào, hoặc nặng hơn là viêm phổi thủy đậu và viêm não màng não ở người trưởng thành và thai phụ. Trong khi đó, biến chứng đáng sợ và phổ biến nhất của bệnh zona thần kinh là đau thần kinh sau zona. Tình trạng này khiến người bệnh phải chịu đựng những cơn đau nhức buốt dai dẳng tại vùng da từng phát bệnh suốt nhiều tháng hoặc thậm chí nhiều năm dù bọng nước đã lành sẹo. Ngoài ra, nếu zona khởi phát ở vùng nhánh mắt của dây thần kinh số năm, bệnh có thể đe dọa trực tiếp đến thị lực, gây viêm giác mạc và mù lòa. Đối với zona ở vùng tai, người bệnh có nguy cơ đối mặt với hội chứng Ramsay Hunt gây liệt mặt ngoại biên và suy giảm thính lực.
Nguyên tắc chăm sóc tổng quát và các biện pháp dự phòng
Mục tiêu chăm sóc của cả hai bệnh đều hướng đến việc hạn chế biến chứng và giảm nhẹ triệu chứng dưới sự hướng dẫn y khoa. Với cả thủy đậu và zona, thuốc kháng virus có thể được bác sĩ chuyên khoa chỉ định sử dụng sớm trong vòng hai mươi bốn đến bảy mươi hai giờ đầu tiên kể từ khi phát ban nhằm rút ngắn thời gian phát bệnh và giảm tải lượng virus. Việc giữ gìn vệ sinh da bằng cách tắm rửa nhẹ nhàng với nước sạch ấm, mặc quần áo rộng rãi thoáng mát và cắt ngắn móng tay là nguyên tắc chung vô cùng quan trọng. Về biện pháp phòng ngừa dài hạn, tiêm phòng vắc xin là giải pháp hiệu quả hàng đầu. Hiện nay đã có vắc xin phòng ngừa thủy đậu cho trẻ em và người lớn chưa có miễn dịch, cùng với vắc xin phòng bệnh zona dành cho người cao tuổi hoặc người có nguy cơ cao nhằm ngăn ngừa sự tái hoạt của virus.
Lưu ý an toàn
Thông tin trong bài viết chỉ mang tính chất giáo dục y tế phổ thông, không thay thế cho chẩn đoán hay phác đồ điều trị của nhân viên y tế. Người bệnh tuyệt đối không tự ý mua và sử dụng thuốc kháng virus, thuốc giảm đau hay corticoid bôi ngoài da mà chưa có chỉ định từ bác sĩ. Khi phát hiện các bọng nước ở gần mắt, lan rộng nhanh chóng hoặc kèm sốt cao mê sảng, cần đến ngay cơ sở y tế gần nhất.
Tóm tắt
Thủy đậu và zona thần kinh tuy có chung một nguồn gốc virus nhưng mang cơ chế phát bệnh và tính chất thương tổn rất khác biệt. Việc hiểu rõ ranh giới giữa hai bệnh giúp người bệnh bình tĩnh ứng phó, tránh lây nhiễm cho người thân và hạn chế những di chứng đau đớn kéo dài. Khi thấy cơ thể xuất hiện các nốt bọng nước bất thường, người bệnh nên đến cơ sở y tế để được thăm khám và chăm sóc kịp thời.
Nguồn tham khảo
FAQ – Câu hỏi thường gặp
Bệnh nhân zona có lây bệnh cho người khác được không?
Người chưa từng mắc thủy đậu hoặc chưa tiêm vắc xin khi tiếp xúc trực tiếp với dịch bọng nước của bệnh nhân zona có thể bị nhiễm virus và phát bệnh thủy đậu lần đầu, chứ không phát ngay thành bệnh zona.
Từng bị thủy đậu rồi thì có bị zona nữa không?
Người từng mắc thủy đậu hoàn toàn có thể bị zona trong tương lai. Sau khi khỏi thủy đậu, virus vẫn ẩn nấp trong hạch thần kinh và sẽ tái hoạt khi hệ miễn dịch suy yếu, căng thẳng hoặc lớn tuổi.
Bệnh zona có tái phát nhiều lần không?
Bệnh zona thường chỉ xuất hiện một đợt trong đời. Tuy nhiên, ở những người có hệ miễn dịch suy giảm nghiêm trọng hoặc người cao tuổi có nhiều bệnh nền, bệnh vẫn có khả năng tái phát nhiều lần.
Làm sao nhận biết bọng nước do thủy đậu hay zona?
Cả hai bệnh đều tạo bọng nước nhưng tổn thương của zona thường tập trung thành cụm ở một bên cơ thể theo đường dây thần kinh và gây đau rát sâu, còn thủy đậu mọc rải rác toàn thân kèm ngứa ngáy.
Cần kiêng cữ gì khi mắc thủy đậu hoặc zona?
Cả hai bệnh đều cần giữ vệ sinh da sạch sẽ bằng nước ấm, không chọc vỡ bọng nước, không đắp lá cây lạ, tránh cào gãi và không tự ý dùng thuốc bôi chứa corticoid lên vùng da tổn thương.
