Thủy đậu do virus varicella-zoster gây ra triệu chứng gì và cách phòng ngừa

Triệu chứng và phòng ngừa thủy đậu là gì?

Bệnh thủy đậu, dân gian thường gọi là phỏng rạ hoặc trái rạ, là bệnh nhiễm trùng cấp tính do Human alphaherpesvirus 3 hay còn gọi phổ biến là virus Varicella-Zoster gây nên. Loại virus này có cấu trúc chứa vật liệu di truyền ADN và thuộc họ Herpesviridae. Bệnh có đặc tính lây truyền rất mạnh trong cộng đồng thông qua các giọt bắn hô hấp khi người bệnh ho, hắt hơi hoặc khi tiếp xúc trực tiếp với chất dịch từ các bọng nước trên da.

Bệnh có thể xảy ra ở bất kỳ ai chưa có kháng thể bảo vệ, từ trẻ nhỏ đến người trưởng thành. Sau khi người bệnh khỏi bệnh thủy đậu, virus Varicella-Zoster không bị tiêu diệt hoàn toàn mà tồn tại âm thầm ở trạng thái ngủ đông tại các hạch rễ sau của tủy sống. Khi gặp điều kiện thuận lợi như tuổi cao, căng thẳng kéo dài hoặc hệ miễn dịch bị suy yếu, virus có thể tái hoạt động và gây ra bệnh zona thần kinh với những tổn thương mụn nước đau rát dọc theo đường phân bố của dây thần kinh.

Cơ chế lây truyền và phát triển của virus Varicella-Zoster

Virus Varicella-Zoster xâm nhập vào cơ thể chủ yếu qua đường hô hấp khi người lành hít phải các giọt bắn chứa mầm bệnh phát tán trong không khí lúc bệnh nhân ho, hắt hơi hoặc nói chuyện. Ngoài ra, việc tiếp xúc trực tiếp với dịch tiết từ nốt bọng nước bị vỡ hoặc chạm vào đồ dùng cá nhân dính dịch cũng là con đường lây truyền thường gặp.

Sau khi xâm nhập, virus nhân lên tại niêm mạc đường hô hấp trên và các hạch bạch huyết khu vực, sau đó đi vào máu gây nhiễm virus huyết nguyên phát. Từ dòng máu, virus di chuyển đến các cơ quan nội tạng và tiếp tục sinh sôi, dẫn đến đợt nhiễm virus huyết thứ phát đưa mầm bệnh lan tỏa đến khắp bề mặt da và niêm mạc. Khả năng lây lan của bệnh rất cao trong các môi trường tập trung đông người như trường học, nhà trẻ hoặc trong cùng một gia đình. Do đó, việc hiểu rõ đường lây giúp cộng đồng chủ động cách ly và thực hiện các biện pháp vệ sinh phòng hộ kịp thời.

Các triệu chứng đặc trưng qua từng giai đoạn bệnh thủy đậu

Triệu chứng thủy đậu thường tiến triển qua các giai đoạn rõ rệt sau thời gian ủ bệnh kéo dài khoảng mười đến hai mươi mốt ngày. Giai đoạn khởi phát mở đầu bằng các dấu hiệu không đặc hiệu như sốt nhẹ hoặc vừa, đau đầu, đau mỏi cơ bắp, mệt mỏi toàn thân, chán ăn và đôi khi có viêm họng nhẹ. Những biểu hiện này dễ bị nhầm lẫn với cảm cúm thông thường.

Sau một đến hai ngày khởi phát, bệnh bước vào giai đoạn toàn phát với sự xuất hiện của các nốt ban đỏ nhỏ li ti. Trong vòng vài giờ đến một ngày, các nốt này nhanh chóng phát triển thành bọng nước mỏng chứa dịch trong suốt, có viền đỏ xung quanh và gây ngứa ngáy dữ dội. Ban bóng nước mọc rải rác khắp cơ thể, bắt đầu từ thân mình, lưng, ngực rồi lan lên mặt, da đầu và các chi, thậm chí xuất hiện ở niêm mạc miệng và đường sinh dục. Sau vài ngày, dịch bóng nước đục dần, vỡ ra, khô lại thành vảy tiết màu nâu và bong dần sau một đến hai tuần nếu không bị nhiễm trùng.

Những biến chứng nguy hiểm có thể gặp khi mắc thủy đậu

Đa số các trường hợp thủy đậu diễn tiến lành tính và tự hồi phục, tuy nhiên bệnh vẫn tiềm ẩn nguy cơ biến chứng nghiêm trọng nếu không được chăm sóc đúng cách. Biến chứng phổ biến nhất là bội nhiễm vi khuẩn trên da do cào gãi làm rách bóng nước, dẫn đến viêm mô tế bào, chốc lở hoặc áp xe da, có thể để lại sẹo sâu vĩnh viễn trên cơ thể.

Ở những nhóm đối tượng có nguy cơ cao như trẻ sơ sinh, phụ nữ mang thai, người trưởng thành và người suy giảm miễn dịch, virus có thể xâm nhập sâu gây viêm phổi thủy đậu với triệu chứng khó thở, ho ra máu và đau tức ngực. Nguy hiểm hơn, bệnh có thể dẫn đến viêm não, viêm màng não, viêm tiểu não gây rối loạn thăng bằng, co giật hoặc hôn mê. Phụ nữ mang thai mắc thủy đậu trong những tháng đầu thai kỳ có thể làm tăng nguy cơ dị tật bẩm sinh cho thai nhi, đòi hỏi sự theo dõi sát sao từ bác sĩ chuyên khoa sản và truyền nhiễm.

Tiêm vắc xin phòng bệnh thủy đậu chủ động và hiệu quả

Tiêm phòng vắc xin thủy đậu là biện pháp phòng bệnh chủ động, an toàn và mang lại hiệu quả bảo vệ cao nhất hiện nay. Vắc xin chứa virus sống giảm độc lực giúp kích thích hệ thống miễn dịch tạo kháng thể bảo vệ bền vững, giảm thiểu nguy cơ mắc bệnh và ngăn ngừa hầu hết các biến chứng nặng nếu chẳng may nhiễm virus sau này.

Lịch tiêm phòng thường áp dụng cho trẻ nhỏ từ chín đến mười hai tháng tuổi trở lên với phác đồ hai liều để đạt hiệu quả bảo vệ tối ưu. Thanh thiếu niên và người lớn chưa từng mắc bệnh hoặc chưa tiêm phòng cũng được khuyến khích tiêm đủ hai mũi cách nhau theo hướng dẫn y tế. Đối với những người vừa tiếp xúc với nguồn lây bệnh trong vòng ba đến năm ngày, việc tiêm vắc xin phòng ngừa khẩn cấp cũng có thể giúp làm giảm mức độ nghiêm trọng của bệnh. Phụ nữ có kế hoạch mang thai nên chủ động hoàn thành lịch tiêm trước khi thụ thai tối thiểu từ một đến ba tháng để đảm bảo an toàn tuyệt đối cho thai kỳ.

Biện pháp chăm sóc và phòng ngừa lây lan trong gia đình

Bên cạnh việc tiêm chủng vắc xin, thực hiện lối sống vệ sinh và các biện pháp cách ly y tế đóng vai trò rất lớn trong việc kiểm soát nguồn lây. Khi phát hiện người thân mắc bệnh, cần bố trí phòng nghỉ riêng thoáng khí, hạn chế tiếp xúc trực tiếp với người khác, đặc biệt là trẻ sơ sinh, người chưa tiêm ngừa và phụ nữ mang thai. Người bệnh nên sử dụng riêng biệt đồ dùng cá nhân như khăn mặt, chén bát, quần áo và chăn màn.

Hàng ngày, người bệnh cần được tắm gội nhẹ nhàng bằng nước ấm sạch trong phòng kín gió, không chà xát mạnh làm vỡ bọng nước và lau khô người bằng khăn mềm. Giữ bàn tay sạch sẽ, cắt ngắn móng tay cho trẻ nhỏ để giảm tổn thương da khi ngứa. Thường xuyên lau chùi các bề mặt tiếp xúc chung bằng dung dịch sát khuẩn thông thường và giữ không gian sống luôn thông thoáng, sạch sẽ để tiêu diệt mầm bệnh tồn đọng trong môi trường.

Lưu ý an toàn

Thông tin trong bài viết mang tính chất giáo dục y khoa thường thức và không thể thay thế cho chẩn đoán hay phác đồ điều trị của bác sĩ. Người bệnh tuyệt đối không tự ý mua và sử dụng các loại thuốc hạ sốt chứa aspirin hoặc tự ý dùng thuốc kháng virus, kháng sinh khi chưa có chỉ định y khoa. Khi chăm sóc tại nhà, nếu xuất hiện các biểu hiện cảnh báo như sốt cao liên tục không hạ, bọng nước mưng mủ, khó thở hoặc co giật, người bệnh cần được đưa ngay đến cơ sở y tế gần nhất để được thăm khám và xử trí kịp thời.

Tóm tắt

Thủy đậu là bệnh truyền nhiễm phổ biến nhưng hoàn toàn có thể kiểm soát và phòng ngừa chủ động bằng vắc xin. Việc nhận biết sớm triệu chứng phát ban bóng nước, chăm sóc đúng cách và hạn chế tiếp xúc sẽ giảm thiểu nguy cơ bùng phát dịch bệnh. Khi người bệnh có bất kỳ biểu hiện bất thường nào, hãy tham khảo ý kiến nhân viên y tế để được chăm sóc an toàn.