Thuốc tê là gì và khi nào được chỉ định sử dụng?

Thuốc tê là gì?

Thuốc tê là các hợp chất hóa học có đặc tính làm gián đoạn tạm thời quá trình phát sinh và dẫn truyền điện thế hoạt động dọc theo sợi thần kinh. Về mặt cấu trúc phân tử, hầu hết các loại thuốc tê y khoa phổ biến hiện nay thuộc nhóm amino-ester (như procaine, tetracaine) hoặc amino-amide (như lidocaine, bupivacaine, mepivacaine). Mỗi hoạt chất sở hữu thời gian khởi phát tác dụng, độ mạnh và thời gian duy trì hiệu lực gây tê khác nhau.

Về cơ chế hoạt động, thuốc tê gắn kết thuận nghịch vào các kênh natri có cổng điện thế nằm trên màng tế bào thần kinh, từ đó ngăn dòng ion natri đi vào bên trong tế bào. Quá trình này ngăn cản sự khử cực màng, khiến xung động dẫn truyền cảm giác đau không thể hình thành hoặc lan truyền về não bộ. Khi nồng độ thuốc giảm dần qua quá trình chuyển hóa tại gan hoặc huyết tương và đào thải qua thận, chức năng cảm giác cũng như vận động của vùng cơ thể đó sẽ hồi phục hoàn toàn mà không để lại tổn thương cấu trúc vĩnh viễn trên dây thần kinh.

Các phương pháp gây tê thường gặp trong lâm sàng

Tùy thuộc vào vị trí tổn thương và quy mô của thủ thuật, nhân viên y tế sẽ áp dụng các kỹ thuật gây tê phù hợp. Phương pháp đơn giản nhất là gây tê bề mặt, sử dụng thuốc tê dạng xịt, gel bôi hoặc dung dịch nhỏ giọt trực tiếp lên niêm mạc mắt, mũi, miệng hoặc vùng da cần can thiệp để làm dịu cảm giác trước khi tiến hành thủ thuật nhẹ.

Đối với các vết thương nông hoặc tiểu phẫu cắt u bã đậu, bác sĩ thường chỉ định gây tê thâm nhiễm bằng cách tiêm thuốc tê trực tiếp vào các lớp mô dưới da xung quanh khu vực thao tác. Khi cần làm mất cảm giác ở một vùng rộng hơn do một dây thần kinh chi phối, kỹ thuật gây tê dẫn truyền hoặc gây tê phong bế thần kinh ngoại biên sẽ được áp dụng. Ngoài ra, trong các phẫu thuật chi dưới hoặc vùng chậu, gây tê trục thần kinh trung ương bao gồm gây tê tủy sống và gây tê ngoài màng cứng là hai kỹ thuật chuyên sâu mang lại hiệu quả vô cảm rất cao.

Các trường hợp thường được chỉ định sử dụng thuốc tê

Thuốc tê được chỉ định trong rất nhiều tình huống khám chữa bệnh ngoại trú và nội trú nhằm bảo đảm người bệnh không phải chịu đựng đau đớn. Trong chuyên khoa Răng Hàm Mặt, thuốc tê là công cụ không thể thiếu khi thực hiện nhổ răng, lấy tủy, trám răng sâu phức tạp hoặc phẫu thuật nạo chóp chân răng. Trong Da liễu và Ngoại khoa thông thường, thuốc được sử dụng để làm sạch và khâu các vết rách da, cắt bỏ nốt ruồi nghi ngờ, trích rạch ổ áp xe, lấy dị vật nông hoặc sinh thiết mô mềm.

Trong chuyên khoa Mắt và Tai Mũi Họng, thuốc tê dạng dung dịch nhỏ giọt hoặc phun sương hỗ trợ đắc lực cho việc soi thanh quản, lấy dị vật giác mạc hay nội soi chẩn đoán. Trong Sản khoa, kỹ thuật gây tê ngoài màng cứng được sử dụng phổ biến giúp sản phụ vượt cạn nhẹ nhàng hơn trong chuyển dạ tự nhiên hoặc hỗ trợ mổ lấy thai an toàn. Nhờ có thuốc tê, nhiều thủ thuật có thể tiến hành nhanh chóng mà không cần đưa người bệnh vào trạng thái mê sâu.

Sự khác biệt giữa gây tê và gây mê toàn thân

Nhiều người bệnh thường nhầm lẫn giữa hai khái niệm gây tê và gây mê, dù đây là hai phương pháp vô cảm có mục đích và phạm vi tác động rất khác nhau. Gây tê chỉ tập trung ức chế thụ cảm thể đau tại một phần xác định của cơ thể mà không tác động trực tiếp lên chức năng của não bộ. Trong suốt quá trình can thiệp, người bệnh hoàn toàn tỉnh táo, vẫn có thể trò chuyện với bác sĩ phẫu thuật và tự duy trì hô hấp bình thường mà không cần hỗ trợ máy thở.

Ngược lại, gây mê toàn thân là trạng thái dùng thuốc tác động trực tiếp lên hệ thần kinh trung ương nhằm làm mất hoàn toàn ý thức, cảm giác đau và các phản xạ vận động của cơ thể. Bệnh nhân gây mê cần được theo dõi hô hấp, tuần hoàn hết sức nghiêm ngặt và thường phải đặt ống nội khí quản để kiểm soát đường thở. Việc lựa chọn giữa gây tê hay gây mê phụ thuộc vào độ phức tạp, thời gian phẫu thuật cũng như bệnh lý nền của từng cá nhân.

Những tác dụng phụ và phản ứng có thể gặp khi dùng thuốc tê

Mặc dù thuốc tê có độ an toàn cao khi được thực hiện đúng quy trình chuyên môn, một số phản ứng không mong muốn vẫn có thể xảy ra. Tại vị trí tiêm, người bệnh có thể cảm thấy đau nhức nhẹ, sưng nề hoặc xuất hiện vết bầm tím thoáng qua sau khi thuốc hết tác dụng. Cảm giác tê bì hoặc dị cảm ngứa ran có thể kéo dài thêm vài giờ nhưng thường sẽ tự biến mất hoàn toàn.

Một biến chứng hiếm gặp nhưng rất nguy hiểm là ngộ độc toàn thân do thuốc tê vô tình đi thẳng vào lòng mạch máu hoặc sử dụng vượt quá ngưỡng an toàn. Dấu hiệu sớm của tình trạng ngộ độc bao gồm cảm giác tê quanh miệng, vị kim loại trong miệng, ù tai, chóng mặt, run rẩy, sau đó có thể tiến triển thành co giật, tụt huyết áp hoặc rối loạn nhịp tim. Ngoài ra, một số ít trường hợp có thể gặp phản ứng dị ứng thực sự với tá dược hoặc hoạt chất thuốc tê, biểu hiện qua mẩn ngứa, phát ban, khó thở.

Lưu ý an toàn

Để bảo đảm an toàn khi tiếp nhận thuốc tê, người bệnh cần chủ động thông báo đầy đủ cho bác sĩ về tiền sử dị ứng thuốc, bệnh lý tim mạch, rối loạn nhịp tim, bệnh lý gan thận hoặc tình trạng mang thai. Tuyệt đối không tự ý tìm mua và sử dụng các loại thuốc tê dạng bôi, xịt có nồng độ cao tại nhà cho mục đích thẩm mỹ hay giảm đau khi chưa có hướng dẫn y khoa, bởi việc hấp thu thuốc qua diện tích da lớn hoặc vùng da trầy xước có thể dẫn tới ngộ độc toàn thân đe dọa tính mạng.

Tóm tắt

Thuốc tê là thành tựu y học quan trọng giúp loại bỏ cảm giác đau đớn một cách an toàn và có kiểm soát trong các can thiệp y khoa. Việc chỉ định loại thuốc và kỹ thuật gây tê luôn đòi hỏi sự đánh giá cẩn trọng từ bác sĩ chuyên khoa. Người bệnh nên trao đổi cởi mở với nhân viên y tế trước mỗi thủ thuật để được theo dõi và chăm sóc chu đáo nhất.