Thông tin về bệnh sởi và thủy đậu mà bạn nên biết: Cách phân biệt và phòng ngừa
Nội dung chỉ cung cấp thông tin tham khảo, không thay thế chẩn đoán, khám hoặc điều trị của người hành nghề y tế. Không tự ý dùng, ngừng hoặc thay đổi thuốc dựa trên bài viết.
Bệnh sởi và thủy đậu là hai bệnh truyền nhiễm cấp tính rất phổ biến, dễ bùng phát thành dịch qua đường hô hấp và thường gặp ở cả trẻ em lẫn người lớn. Do đều có biểu hiện khởi phát là sốt kèm theo tình trạng phát ban ngoài da, nhiều người thường nhầm lẫn giữa hai bệnh lý này, dẫn đến việc chăm sóc sai cách hoặc chậm trễ phát hiện các biến chứng nguy hiểm.
Việc phân biệt rõ ràng giữa sởi và thủy đậu thông qua đặc điểm ban mọc, triệu chứng đi kèm và mức độ tiến triển có ý nghĩa quyết định trong việc thiết lập biện pháp cách ly, theo dõi y tế phù hợp. Bài viết cung cấp các thông tin y khoa cơ bản giúp gia đình nhận diện chính xác, xử trí an toàn và chủ động phòng ngừa hiệu quả cho các thành viên.
Bệnh sởi và thủy đậu là gì?
Bệnh sởi và thủy đậu là hai bệnh sốt phát ban truyền nhiễm thường gặp do các chủng virus khác nhau gây ra. Mặc dù cùng lây lan nhanh qua đường hô hấp hoặc tiếp xúc với dịch tiết của người nhiễm bệnh, hai bệnh lý này sở hữu cơ chế bệnh sinh, hình thái thương tổn ngoài da và mức độ nguy cơ biến chứng hoàn toàn tách biệt. Sởi đặc trưng bởi phản ứng viêm long đường hô hấp dữ dội cùng dạng ban dát sẩn lan tuần tự từ đầu mặt xuống chân, trong khi thủy đậu lại điển hình bởi các nốt mụn nước chứa dịch rải rác toàn thân gây ngứa ngáy. Việc nhận biết đúng bệnh đóng vai trò vô cùng quan trọng giúp người chăm sóc đưa ra giải pháp cách ly phù hợp, kiểm soát thân nhiệt an toàn, chăm sóc da đúng cách và kịp thời đưa người bệnh tới cơ sở y tế khi có dấu hiệu cảnh báo nguy hiểm.
Tác nhân gây bệnh và con đường lây truyền của sởi và thủy đậu
Bệnh sởi do virus sởi (thuộc họ Paramyxoviridae) gây ra, trong khi bệnh thủy đậu do virus Varicella zoster gây nên. Cả hai tác nhân này đều có khả năng lây lan rất nhanh trong cộng đồng, đặc biệt tại trường học, nhà trẻ và khu dân cư đông đúc. Đường lây truyền chính là qua các giọt bắn đường hô hấp khi người bệnh ho, hắt hơi hoặc nói chuyện. Ngoài ra, virus thủy đậu còn có thể lây lan qua tiếp xúc trực tiếp với dịch tiết từ các nốt mụn nước bị vỡ hoặc bề mặt nhiễm virus. Sởi có hệ số lây truyền cơ bản rất cao, virus có thể lơ lửng trong không khí tại phòng kín nhiều giờ sau khi người bệnh rời đi. Thời gian ủ bệnh của sởi thường dao động từ bảy đến mười bốn ngày, trong khi thời kỳ ủ bệnh của thủy đậu thường kéo dài từ mười đến hai mươi mốt ngày. Hiểu rõ nguồn gốc tác nhân giúp giải thích vì sao hai bệnh lại bùng phát mạnh vào những thời điểm giao mùa đông xuân.
Đặc điểm nhận biết và phân biệt phát ban giữa sởi và thủy đậu
Giai đoạn khởi phát của hai bệnh có một số điểm tương đồng như sốt, mệt mỏi, uể oải và chán ăn, nhưng tính chất tổn thương da lại rất khác biệt. Trong bệnh sởi, người bệnh thường sốt cao liên tục đi kèm tam chứng kinh điển gồm viêm kết mạc mắt đỏ và chảy nước mắt, chảy nước mũi nhiều kèm theo ho khan kéo dài. Niêm mạc má có thể xuất hiện các hạt Koplik nhỏ màu trắng ngà viền đỏ trước khi phát ban. Ban sởi là dạng ban dát sẩn phẳng, mịn như nhung, không chứa dịch, mọc theo thứ tự từ sau tai, chân tóc lan dần xuống mặt, cổ, ngực, lưng rồi tới toàn thân. Ngược lại, bệnh thủy đậu khởi phát với sốt nhẹ hoặc vừa, tổn thương da đặc trưng là các nốt mụn nước tròn hoặc bầu dục chứa dịch trong veo như giọt sương trên nền da đỏ. Mụn nước thủy đậu xuất hiện rải rác khắp cơ thể ngay từ đầu, mọc thành nhiều đợt kế tiếp nhau nên trên cùng một vùng da có thể thấy đồng thời vết dát đỏ, nốt sần, mụn nước trong, mụn nước đục và vảy tiết khô. Mụn nước thủy đậu thường kèm theo ngứa rát dữ dội, dễ vỡ nếu gãi trầy xước.
Nguy cơ biến chứng nguy hiểm của sởi và thủy đậu
Dù phần lớn các trường hợp diễn tiến lành tính nếu được chăm sóc tốt, cả sởi và thủy đậu đều tiềm ẩn nhiều biến chứng y khoa nguy hiểm nếu không theo dõi sát sao. Bệnh sởi có nguy cơ gây viêm phổi nặng do virus hoặc bội nhiễm vi khuẩn, viêm tai giữa cấp, viêm loét giác mạc dẫn đến mù lòa, suy dinh dưỡng nặng và biến chứng viêm não tủy cấp tính gây tử vong hoặc để lại di chứng thần kinh vĩnh viễn. Đối với bệnh thủy đậu, biến chứng thường gặp nhất là bội nhiễm da do vi khuẩn tụ cầu hoặc liên cầu khiến mụn nước hóa mủ, loét sâu và để lại sẹo lõm vĩnh viễn. Nguy hiểm hơn, virus thủy đậu có thể gây viêm phổi thủy đậu, viêm não, viêm tiểu não với triệu chứng mất điều hòa vận động, viêm cơ tim hoặc hội chứng suy giảm miễn dịch tạm thời. Những nhóm đối tượng có nguy cơ cao gặp biến chứng nặng gồm trẻ nhỏ dưới một tuổi, phụ nữ có thai, người cao tuổi và những người mắc bệnh lý nền mạn tính hoặc suy giảm miễn dịch.
Nguyên tắc chăm sóc và theo dõi người bệnh tại nhà
Nguyên tắc điều trị chủ yếu đối với sởi và thủy đậu ở mức độ nhẹ là chăm sóc nâng đỡ, giảm nhẹ triệu chứng và ngăn ngừa bội nhiễm vi khuẩn. Người bệnh cần được nghỉ ngơi tại phòng riêng thông thoáng, đủ ánh sáng nhưng tránh gió lùa mạnh và hạn chế tiếp xúc người xung quanh. Cung cấp chế độ dinh dưỡng đầy đủ chất, dễ tiêu hóa như cháo, súp ấm, chia nhỏ bữa ăn và uống nhiều nước lọc, nước oresol bù điện giải hoặc nước trái cây giàu vitamin. Chăm sóc vệ sinh da và niêm mạc đóng vai trò then chốt: lau rửa mắt mũi bằng nước muối sinh lý, súc miệng hàng ngày, tắm rửa nhanh bằng nước ấm sạch và giữ quần áo rộng rãi thoáng mát. Tuyệt đối không tự ý dùng thuốc hạ sốt chứa aspirin vì nguy cơ gây hội chứng Reye nguy hiểm ở trẻ nhỏ. Cắt ngắn móng tay và tránh gãi làm vỡ mụn nước thủy đậu để hạn chế sẹo xấu và nhiễm trùng da. Mọi can thiệp thuốc điều trị kháng virus hay kháng sinh bắt buộc phải có chỉ định cụ thể từ bác sĩ chuyên khoa sau khi thăm khám.
Biện pháp phòng ngừa chủ động và vai trò của vaccine
Tiêm chủng là biện pháp y tế dự phòng chủ động, an toàn và mang lại hiệu quả bảo vệ cao nhất trước bệnh sởi và thủy đậu. Vaccine phòng sởi hiện được triển khai trong chương trình tiêm chủng mở rộng dưới dạng vaccine đơn hoặc vaccine phối hợp ba trong một phòng sởi, quai bị, rubella. Trẻ em cần được tiêm đúng lịch hẹn và tiêm nhắc lại để củng cố lượng kháng thể bền vững. Đối với thủy đậu, vaccine sống giảm độc lực cũng được khuyến cáo tiêm cho trẻ từ chín hoặc mười hai tháng tuổi trở lên và người lớn chưa từng mắc bệnh, thường bao gồm phác đồ hai liều để đạt hiệu quả bảo vệ tối ưu. Bên cạnh tiêm phòng, việc duy trì thói quen rửa tay thường xuyên bằng xà phòng sát khuẩn, che miệng khi ho, hắt hơi, vệ sinh khử khuẩn các bề mặt đồ chơi, vật dụng chung và chủ động cách ly người có biểu hiện sốt phát ban sẽ giúp ngăn chặn nguy cơ bùng phát dịch bệnh trong gia đình và trường học.
Lưu ý an toàn
Nội dung bài viết mang tính chất phổ biến kiến thức giáo dục sức khỏe cộng đồng và không thay thế cho việc chẩn đoán hay phác đồ điều trị của nhân viên y tế. Người chăm sóc tuyệt đối không tự ý mua thuốc kháng sinh, thuốc kháng virus hoặc bôi đắp các loại lá cây, thuốc nam không rõ nguồn gốc lên da người bệnh. Khi người bệnh có các dấu hiệu bất thường như sốt cao không hạ, co giật, thở nhanh, khó thở, li bì khó đánh thức hoặc mụn nước chảy mủ sưng tấy, gia đình cần đưa ngay người bệnh đến bệnh viện để được bác sĩ chuyên khoa thăm khám và xử trí kịp thời.
Tóm tắt
Bệnh sởi và thủy đậu là hai bệnh truyền nhiễm cấp tính do virus với nhiều đặc điểm phát ban dễ gây nhầm lẫn trong giai đoạn đầu. Việc nắm rõ các điểm khác biệt về hình thái tổn thương da, tiến trình ban mọc và triệu chứng kèm theo giúp gia đình chủ động chăm sóc, sớm phát hiện biến chứng để đưa người bệnh đến cơ sở y tế kịp thời. Tiêm chủng vaccine đầy đủ vẫn là giải pháp phòng ngừa chủ động và hiệu quả nhất cho cả trẻ em lẫn người lớn.
Nguồn tham khảo
- Pharmaceutical Journal: Chickenpox: symptoms, treatment and potential complications
- Case Medical Research: Human medicines European public assessment report (EPAR): ProQuad, measles, mumps, rubella and varicella vaccine (live), Chickenpox,Rubella,Measles,Mumps,Immunization, Date of authorisation: 05/04/2006, Revision: 24, Status: Authorised
FAQ – Câu hỏi thường gặp
Người đã từng mắc sởi hoặc thủy đậu có bị tái nhiễm lại không?
Người từng mắc thủy đậu rất hiếm khi bị lại nhưng virus vẫn tồn tại ẩn trong hạch thần kinh và có thể tái hoạt dưới dạng bệnh zona thần kinh. Với sởi, người đã mắc bệnh tự nhiên thường có miễn dịch bảo vệ suốt đời.
Phụ nữ mang thai mắc sởi hoặc thủy đậu có nguy hiểm không?
Phụ nữ mang thai mắc sởi hoặc thủy đậu đều đối mặt nguy cơ cao như sảy thai, sinh non hoặc dị tật bẩm sinh cho thai nhi. Thai phụ cần đi khám ngay khi nghi ngờ tiếp xúc với nguồn lây để được hướng dẫn can thiệp kịp thời.
Có nên kiêng nước kiêng gió hoặc tắm các loại lá khi mắc sởi và thủy đậu?
Không nên tắm lá theo kinh nghiệm dân gian vì da đang tổn thương rất dễ kích ứng hoặc bội nhiễm vi khuẩn. Người bệnh nên tắm nhanh bằng nước ấm sạch trong phòng kín gió và dùng khăn mềm thấm khô nhẹ nhàng.
Tiêm phòng sởi có giúp ngăn ngừa lây nhiễm bệnh thủy đậu không?
Hai bệnh do hai loại virus hoàn toàn khác nhau gây ra, do đó vaccine sởi không phòng ngừa được thủy đậu và ngược lại. Mọi người cần tiêm đủ cả hai loại vaccine theo lịch tiêm chủng để tạo miễn dịch bảo vệ toàn diện.
Thời gian cách ly cần thiết đối với người mắc sởi và thủy đậu là bao lâu?
Bệnh nhân sởi thường cần cách ly tối thiểu bốn ngày kể từ khi bắt đầu phát ban. Bệnh nhân thủy đậu cần cách ly cho đến khi toàn bộ mụn nước khô se và đóng vảy hoàn toàn, thường kéo dài từ bảy đến mười ngày.
