Thiếu vitamin K gây bệnh gì và nguyên nhân do đâu?

Thiếu vitamin k là gì?

Vitamin K là thuật ngữ chung chỉ một nhóm các hợp chất có cấu trúc tương tự nhau, trong đó hai dạng phổ biến nhất trong tự nhiên là phylloquinone hay vitamin K1 và menaquinone hay vitamin K2. Dạng K1 được tìm thấy chủ yếu trong thực vật quang hợp, đặc biệt là các loại rau xanh thẫm, còn dạng K2 thường có nguồn gốc từ thực phẩm lên men, sản phẩm từ động vật và được sản xuất một phần bởi hệ vi sinh vật đường ruột.

Sau khi được dung nạp cùng chất béo trong bữa ăn, vitamin K được ruột non hấp thu, đóng gói vào các hạt chylomicron rồi theo hệ bạch huyết vận chuyển đến gan và các mô ngoại vi. Vai trò sinh học cốt lõi của vitamin K là hoạt động như một coenzyme tham gia vào phản ứng carboxyl hóa của axit glutamic, biến đổi các protein tiền chất thành dạng hoạt động. Khi lượng vitamin K dự trữ sụt giảm, các chu trình đông máu và chuyển hóa khoáng chất tại xương sẽ lập tức bị đình trệ, dẫn đến hàng loạt rối loạn chuyển hóa thứ phát trong cơ thể.

Tác động của tình trạng thiếu vitamin K đối với sức khỏe cơ thể

Hệ quả trực tiếp và rõ ràng nhất khi thiếu hụt vitamin K là tình trạng rối loạn đông máu. Gan cần vitamin K để sản xuất các yếu tố đông máu chủ chốt như yếu tố II prothrombin, yếu tố VII, IX và X. Khi thiếu dưỡng chất này, thời gian đông máu kéo dài, khiến người bệnh dễ bị bầm tím dưới da dù va chạm nhẹ, chảy máu chân răng khó cầm, chảy máu cam thường xuyên, thậm chí xuất huyết đường tiêu hóa hoặc xuất huyết nội tạng nguy hiểm.

Bên cạnh chức năng cầm máu, vitamin K còn kích hoạt protein osteocalcin, giúp gắn kết canxi vào khung xương để duy trì mật độ xương chắc khỏe. Tình trạng thiếu hụt kéo dài làm giảm mật độ khoáng của xương, khiến xương trở nên giòn, xốp và làm tăng nguy cơ loãng xương cũng như gãy xương ở người lớn tuổi. Một số nghiên cứu y khoa cũng chỉ ra rằng thiếu vitamin K có thể làm giảm hoạt tính của protein matrix Gla, gián tiếp gia tăng hiện tượng lắng đọng canxi tại thành mạch máu.

Những nguyên nhân phổ biến khiến cơ thể bị thiếu vitamin K

Nguyên nhân đầu tiên dẫn đến thiếu vitamin K là chế độ dinh dưỡng nghèo nàn, ít tiêu thụ các loại rau xanh lá đậm hoặc kiêng khem chất béo quá mức. Vì vitamin K thuộc nhóm vitamin tan trong dầu, cơ thể bắt buộc phải có chất béo trong khẩu phần ăn cùng sự tham gia của dịch mật và dịch tụy để hấp thu trọn vẹn tại ruột non.

Nhóm nguyên nhân phổ biến thứ hai liên quan đến các bệnh lý đường tiêu hóa làm cản trở quá trình hấp thu chất béo, chẳng hạn như hội chứng ruột ngắn, bệnh celiac, viêm loét đại tràng, xơ nang tụy, tắc mật hoặc suy gan. Khi gan bị tổn thương nặng, chức năng tổng hợp muối mật suy giảm cũng làm giảm khả năng hấp thu vitamin K. Ngoài ra, việc dùng thuốc kháng sinh phổ rộng liều cao kéo dài làm suy giảm hệ vi khuẩn đường ruột có khả năng tổng hợp vitamin K2, trong khi các loại thuốc gắn kết axit mật hoặc dầu khoáng nhuận tràng cũng làm cản trở hấp thu vi chất này.

Những nhóm đối tượng dễ gặp tình trạng thiếu hụt vitamin K

Trẻ sơ sinh và trẻ nhỏ là nhóm đối tượng có nguy cơ thiếu vitamin K cao hàng đầu. Khi mới chào đời, lượng vitamin K truyền qua nhau thai sang thai nhi rất thấp, gan trẻ chưa hoàn thiện chức năng và đường ruột còn vô khuẩn nên chưa thể tự tổng hợp được dưỡng chất này. Nếu không được tiêm dự phòng vitamin K ngay sau sinh, trẻ có nguy cơ cao mắc bệnh xuất huyết sớm hoặc xuất huyết muộn, đặc biệt là xuất huyết màng não đe dọa tính mạng.

Ở người trưởng thành, nhóm người cao tuổi mắc các bệnh lý mạn tính về gan mật, đường ruột hoặc thường xuyên ăn uống kém rất dễ rơi vào tình trạng thiếu hụt. Những bệnh nhân sau phẫu thuật cắt dạ dày, cắt đoạn ruột non hoặc người phải nuôi dưỡng qua đường tĩnh mạch dài ngày mà không bổ sung vi chất cũng nằm trong diện nguy cơ cao cần được bác sĩ theo dõi định kỳ.

Biện pháp bổ sung vitamin K hiệu quả và an toàn qua chế độ ăn

Để duy trì nồng độ vitamin K ổn định, cách tiếp cận an toàn và tự nhiên nhất là xây dựng thực đơn ăn uống cân đối, đa dạng. Nguồn cung cấp vitamin K1 tự nhiên dồi dào nhất đến từ các loại rau có lá màu xanh lục đậm như rau bina, cải xoăn, cải thìa, xà lách, rau diếp và bông cải xanh. Khi chế biến các món rau này, việc kết hợp thêm một lượng nhỏ dầu thực vật hoặc chất béo lành mạnh sẽ giúp tăng hiệu suất hấp thu vi chất tại ruột non.

Trong khi đó, vitamin K2 có thể được bổ sung thông qua các loại thực phẩm lên men truyền thống như món natto từ đậu tương, phô mai lên men, lòng đỏ trứng gà và gan động vật. Đối với các sản phẩm bổ sung dạng viên hoặc dung dịch uống, người dùng không nên tự ý sử dụng nếu không có chỉ định từ bác sĩ hoặc chuyên gia dinh dưỡng, bởi việc dung nạp dư thừa hoặc dùng sai đối tượng có thể gây tương tác bất lợi với các liệu trình điều trị khác.

Lưu ý an toàn

Thông tin trong bài viết mang tính chất tham khảo kiến thức khoa học phổ thông, không thay thế cho việc chẩn đoán hay phác đồ điều trị của nhân viên y tế. Người đang sử dụng thuốc chống đông máu hoặc có bệnh lý nền về gan, thận tuyệt đối không tự ý bổ sung chế phẩm vitamin K liều cao khi chưa có chỉ định của bác sĩ chuyên khoa.

Tóm tắt

Vitamin K giữ vai trò thiết yếu đối với chức năng đông máu và bảo vệ mật độ xương. Phần lớn mọi người có thể đáp ứng đủ nhu cầu thông qua chế độ ăn phong phú các loại rau lá xanh và thực phẩm lên men. Khi nghi ngờ có biểu hiện xuất huyết bất thường hoặc thuộc nhóm đối tượng nguy cơ cao, người bệnh cần đến cơ sở y tế để được thăm khám và tư vấn giải pháp thích hợp.