Thiếu vitamin B1 gây bệnh gì và nguyên nhân do đâu?

Thiếu vitamin B1 gây bệnh gì là gì?

Vitamin B1 là coenzyme quan trọng tham gia vào chu trình chuyển hóa glucose nhằm cung cấp năng lượng cho các mô có nhu cầu tiêu thụ cao như não bộ, dây thần kinh và tim. Lượng dự trữ thiamin trong cơ thể người trưởng thành chỉ vào khoảng 30 miligam và thời gian bán hủy ngắn, do đó nguồn cung từ bữa ăn hàng ngày giữ vai trò quyết định. Thiếu hụt vitamin B1 là tình trạng suy giảm nồng độ thiamin nội mô dẫn đến ức chế chu trình năng lượng tế bào và tích tụ acid lactic, acid pyruvic trong máu. Tình trạng này có thể khởi phát âm thầm với các triệu chứng mệt mỏi, chán ăn, giảm trí nhớ trước khi bùng phát thành các tổn thương thực thể nghiêm trọng tại hệ tim mạch hoặc hệ thần kinh trung ương và ngoại biên.

Bệnh tê phù beriberi ảnh hưởng đến tim mạch và thần kinh

Bệnh beriberi là hậu quả điển hình nhất của tình trạng thiếu thiamin kéo dài. Bệnh được chia thành hai thể lâm sàng chính gồm beriberi thể ướt và beriberi thể khô.

Ở thể ướt, bệnh tác động trực tiếp lên hệ tuần hoàn và tim mạch. Người bệnh thường gặp tình trạng khó thở khi gắng sức, tim đập nhanh, giãn mạch ngoại vi và sưng phù hai chân. Nếu không được can thiệp y tế kịp thời, beriberi thể ướt có thể tiến triển thành suy tim sung huyết cấp tính.

Ở thể khô, tổn thương tập trung vào hệ thần kinh ngoại biên. Biểu hiện đặc trưng bao gồm giảm trương lực cơ, teo cơ, cảm giác tê bì như kim châm ở đầu ngón tay ngón chân, mất phản xạ gân xương và khó khăn khi đi lại. Người bệnh có thể suy giảm khả năng vận động nghiêm trọng nếu tình trạng kéo dài.

Hội chứng não Wernicke-Korsakoff do thiếu hụt thiamin nặng

Hội chứng Wernicke-Korsakoff là một rối loạn thần kinh nghiêm trọng đe dọa tính mạng, thường gặp ở những người thiếu vitamin B1 nặng nề, đặc biệt là nhóm người lạm dụng rượu mạn tính.

Giai đoạn cấp tính được gọi là bệnh não Wernicke, đặc trưng bởi tam chứng lâm sàng gồm lú lẫn tâm thần, mất điều hòa vận động dáng đi và rối loạn vận nhãn như rung giật nhãn cầu hoặc liệt cơ vận nhãn. Đây là một cấp cứu y khoa đòi hỏi phải truyền thiamin liều cao qua đường tĩnh mạch ngay lập tức.

Nếu bệnh não Wernicke không được điều trị kịp thời, bệnh sẽ chuyển sang hội chứng tâm thần Korsakoff mạn tính. Ở giai đoạn này, người bệnh bị mất trí nhớ thuận chiều nghiêm trọng, khó tiếp nhận thông tin mới và thường có xu hướng tự bịa chuyện để lấp đầy khoảng trống ký ức. Di chứng này thường khó hồi phục hoàn toàn.

Chế độ dinh dưỡng nghèo nàn và thói quen ăn uống thiếu cân đối

Nguyên nhân hàng đầu khiến cơ thể thiếu thiamin là chế độ ăn uống nghèo nàn, thiếu hụt vi chất. Thói quen sử dụng gạo xay xát quá kỹ làm mất đi lớp cám giàu vitamin B1, hoặc chế độ ăn kiêng khem khắt khe kéo dài là yếu tố nguy cơ phổ biến.

Bên cạnh đó, thói quen tiêu thụ nhiều thực phẩm chứa chất kháng thiamin như một số loại cá sống, động vật giáp xác chưa nấu chín, hoặc uống quá nhiều trà và cà phê có thể làm giảm lượng vitamin B1 hữu dụng trong cơ thể. Nấu nướng thức ăn quá lâu ở nhiệt độ cao hoặc dùng nhiều chất kiềm cũng dễ phá hủy thiamin tự nhiên trong thực phẩm.

Hấp thu kém do lạm dụng rượu và các bệnh lý đường tiêu hóa

Lạm dụng rượu bia là nguyên nhân rất phổ biến gây thiếu hụt vitamin B1 tại nhiều quốc gia. Rượu gây tổn hại niêm mạc đường tiêu hóa, làm suy giảm nghiêm trọng khả năng hấp thu thiamin tại ruột non, đồng thời ức chế quá trình phosphoryl hóa thiamin thành dạng hoạt tính sinh học tại gan.

Ngoài ra, những người mắc các bệnh lý đường tiêu hóa mạn tính như bệnh Crohn, viêm loét đại tràng, hội chứng ruột ngắn hoặc người từng trải qua phẫu thuật cắt dạ dày giảm béo cũng gặp khó khăn lớn trong việc hấp thu dưỡng chất. Một số đối tượng có nhu cầu chuyển hóa tăng cao như phụ nữ mang thai bị nghén nôn nặng, người bệnh cường giáp, sốt kéo dài hoặc bệnh nhân phải chạy thận nhân tạo định kỳ cũng rất dễ rơi vào tình trạng thiếu thiamin.

Biện pháp bổ sung và phòng ngừa thiếu hụt vitamin B1 hiệu quả

Cách an toàn và bền vững nhất để bảo đảm lượng thiamin cho cơ thể là xây dựng chế độ dinh dưỡng phong phú. Các loại thực phẩm tự nhiên giàu vitamin B1 bao gồm thịt nạc, gan động vật, ngũ cốc nguyên hạt, gạo lứt, yến mạch, các loại đậu như đậu xanh, đậu đen, đậu đỏ và các loại hạt dinh dưỡng.

Trong chế biến thực phẩm, nên tránh vo gạo quá kỹ để không làm trôi mất lớp cám gạo bên ngoài. Hạn chế nấu thức ăn ở nhiệt độ quá cao trong thời gian dài hoặc ninh nhừ với lượng nước lớn rồi bỏ nước. Đối với các nhóm đối tượng có nguy cơ cao hoặc người bệnh sau phẫu thuật tiêu hóa, việc sử dụng các chế phẩm bổ sung cần tuân theo chỉ định chuyên môn từ bác sĩ điều trị để đảm bảo đúng liều lượng và an toàn.

Lưu ý an toàn

Thông tin trong bài viết mang tính chất phổ biến kiến thức y khoa đại chúng, không thay thế cho việc chẩn đoán hoặc phác đồ điều trị y khoa chuyên sâu. Người bệnh không nên tự ý mua các chế phẩm vitamin liều cao hoặc thuốc tiêm truyền để tự điều trị tại nhà khi chưa có chỉ định từ bác sĩ. Nếu xuất hiện các dấu hiệu như khó thở, sưng phù chi dưới, lú lẫn hoặc mất thăng bằng đột ngột, cần nhanh chóng đến bệnh viện để được cấp cứu và kiểm tra y tế kịp thời.

Tóm tắt

Vitamin B1 giữ vai trò thiết yếu đối với chuyển hóa năng lượng, hệ thần kinh và tim mạch. Tình trạng thiếu hụt có thể dẫn đến nhiều bệnh lý nguy hiểm nhưng hoàn toàn có thể phòng ngừa bằng chế độ ăn uống đa dạng. Khi xuất hiện các dấu hiệu nghi ngờ, người bệnh nên chủ động đến cơ sở y tế để được thăm khám và hướng dẫn bổ sung an toàn.