Thiếu sắt gây bệnh gì và 4 nguyên nhân khiến cơ thể thiếu sắt

Thiếu sắt gây bệnh gì là gì?

Sắt là một khoáng chất vi lượng tối quan trọng đối với sự sống, chiếm tỷ lệ lớn trong hemoglobin của tế bào hồng cầu và myoglobin của mô cơ. Ngoài vai trò vận chuyển oxy, sắt còn tham gia cấu tạo nhiều enzyme hô hấp tế bào, hỗ trợ chuyển hóa năng lượng, tổng hợp DNA và kích hoạt phản ứng miễn dịch chống lại tác nhân gây bệnh.

Cơ thể con người không thể tự tổng hợp sắt mà phải tiếp nhận hoàn toàn từ chế độ ăn uống hoặc các nguồn bổ sung bên ngoài. Thông thường, sắt được tái chế liên tục từ các hồng cầu già và được dự trữ dưới dạng phức hợp ferritin tại gan, lách và tủy xương. Khi lượng sắt nạp vào không đủ bù đắp lượng sắt mất đi tự nhiên qua da, mồ hôi, chu kỳ kinh nguyệt hoặc tổn thương tiêu hóa, lượng sắt dự trữ sẽ cạn kiệt dần. Tình trạng này kéo dài sẽ làm suy giảm nồng độ sắt huyết thanh, giảm sinh hồng cầu và dẫn đến nhiều rối loạn chức năng ở các hệ cơ quan.

Thiếu sắt gây bệnh gì và tác động thế nào đến cơ thể

Sắt giữ vai trò trung tâm trong quá trình tạo hemoglobin của tế bào hồng cầu để vận chuyển oxy đi khắp các cơ quan. Khi cơ thể không đủ sắt, bệnh lý điển hình và phổ biến nhất là thiếu máu thiếu sắt. Tình trạng này khiến các mô thiếu hụt oxy nuôi dưỡng, gây mệt mỏi mạn tính, giảm khả năng tập trung, hoa mắt chóng mặt và giảm sút năng suất lao động.

Thiếu sắt kéo dài còn gây tổn thương hệ thống tim mạch do tim phải co bóp nhanh và mạnh hơn bình thường để bù trừ lượng oxy thiếu hụt, lâu dần có nguy cơ dẫn đến phì đại tâm thất hoặc suy tim. Hệ miễn dịch cũng suy giảm rõ rệt vì sắt cần thiết cho sự phát triển của các tế bào lympho T, khiến cơ thể dễ mắc các bệnh nhiễm trùng đường hô hấp và tiêu hóa. Đối với phụ nữ mang thai, thiếu máu thiếu sắt làm tăng nguy cơ sinh non, trẻ nhẹ cân và băng huyết sau sinh. Trẻ nhỏ thiếu sắt dễ bị chậm phát triển thể chất và suy giảm nhận thức.

Bốn nguyên nhân phổ biến khiến cơ thể thiếu sắt

Nguyên nhân đầu tiên là khẩu phần ăn uống không đáp ứng đủ nhu cầu hàng ngày. Những người ăn chay trường không đúng cách, kiêng khem quá mức hoặc chế độ ăn nghèo nàn thịt đỏ, thủy hải sản và rau củ quả tươi thường có nguy cơ cao thiếu hụt sắt.

Nguyên nhân thứ hai là suy giảm khả năng hấp thu sắt tại đường tiêu hóa. Sắt chủ yếu được hấp thu tại tá tràng và đầu hỗng tràng. Những người mắc bệnh celiac, bệnh viêm ruột mạn tính như Crohn, viêm loét đại tràng, người từng phẫu thuật cắt dạ dày ruột hoặc nhiễm vi khuẩn Helicobacter pylori mạn tính thường bị giảm sút nghiêm trọng khả năng hấp thu vi chất này dù ăn uống đầy đủ.

Nguyên nhân thứ ba là tình trạng mất máu mạn tính rỉ rả. Lượng sắt dự trữ trong cơ thể sẽ hao hụt nhanh chóng qua các đợt mất máu kéo dài như xuất huyết dạ dày do loét, trĩ chảy máu, polyp đại tràng, nhiễm giun móc hoặc tình trạng rong kinh, cường kinh ở phụ nữ trong độ tuổi sinh sản.

Nguyên nhân thứ tư là nhu cầu sử dụng sắt của cơ thể gia tăng đột biến nhưng không được bù đắp kịp thời. Tình trạng này thường gặp ở phụ nữ mang thai, phụ nữ cho con bú, trẻ em trong giai đoạn tăng trưởng thể chất nhanh hoặc các vận động viên tập luyện cường độ cao.

Giải pháp bổ sung sắt an toàn qua chế độ dinh dưỡng hàng ngày

Để cải thiện lượng sắt dự trữ thông qua dinh dưỡng, thực đơn hàng ngày cần kết hợp cân đối giữa nguồn sắt heme từ động vật và sắt non-heme từ thực vật. Nguồn sắt heme có tỷ lệ hấp thu sinh học cao, dồi dào trong thịt bò, thịt nạc lợn, gan động vật, thịt gia cầm, hàu và cá biển. Nguồn sắt non-heme hiện diện nhiều trong các loại đậu đỗ, hạt bí, hạt vừng, cải bó xôi và ngũ cốc nguyên cám.

Hiệu quả hấp thu sắt phụ thuộc rất lớn vào sự kết hợp thực phẩm trong bữa ăn. Bổ sung các loại quả giàu vitamin C như cam, bưởi, ổi, kiwi, dâu tây hoặc ớt chuông trong bữa ăn sẽ giúp chuyển đổi sắt non-heme sang dạng cơ thể dễ hấp thu hơn. Ngược lại, nên tránh sử dụng trà đặc, cà phê hoặc các chế phẩm chứa nhiều canxi ngay trong bữa ăn nhiều sắt, vì phytate, polyphenol và canxi có thể ức chế sự hấp thu sắt tại ruột non.

Lưu ý an toàn

Các thông tin trong bài viết nhằm mục đích giáo dục sức khỏe và nâng cao nhận thức cộng đồng, không thay thế cho chẩn đoán hoặc phác đồ điều trị y khoa. Người đọc tuyệt đối không tự ý mua thuốc bổ sung sắt liều cao uống kéo dài khi chưa có kết quả xét nghiệm máu và chỉ định từ bác sĩ, nhằm tránh nguy cơ ngộ độc hoặc ứ đọng sắt gây tổn thương gan, tim mạch và các cơ quan nội tạng.

Tóm tắt

Thiếu sắt là vấn đề dinh dưỡng phổ biến nhưng hoàn toàn có thể cải thiện nếu phát hiện sớm và can thiệp đúng nguyên nhân. Thay vì tự ý uống thuốc bổ sung, người bệnh nên chủ động đi khám chuyên khoa huyết học hoặc dinh dưỡng để xét nghiệm nồng độ ferritin máu, từ đó xây dựng kế hoạch ăn uống và điều trị khoa học, bảo vệ sức khỏe lâu dài.