Cách nhận biết và phòng ngừa thiếu máu do thiếu sắt

Thiếu máu do thiếu sắt là gì?

Sắt là khoáng chất thiết yếu đóng vai trò sống còn trong việc hình thành hemoglobin, một loại protein trong hồng cầu đảm nhận chức năng vận chuyển oxy từ phổi đến toàn bộ tế bào khắp cơ thể. Ngoài ra, sắt còn cấu thành myoglobin trong mô cơ và tham gia cấu trúc của nhiều enzyme chuyển hóa năng lượng.

Khi cơ thể không được cung cấp đủ lượng sắt cần thiết hoặc mất máu liên tục, nguồn dự trữ sắt dưới dạng ferritin tại gan và tủy xương sẽ suy kiệt dần, dẫn đến tình trạng hồng cầu giảm kích thước và giảm hàm lượng sắc tố, gây nên bệnh thiếu máu nhược sắc hồng cầu nhỏ. Hiện tượng này ảnh hưởng trực tiếp đến sự trao đổi chất, hệ miễn dịch và chức năng của nhiều cơ quan quan trọng.

Biểu hiện điển hình của tình trạng thiếu máu do thiếu sắt

Thiếu máu do thiếu sắt tiến triển qua nhiều giai đoạn từ giảm dự trữ ferritin đến khi lượng huyết sắc tố sụt giảm rõ rệt. Ở giai đoạn đầu, các biểu hiện thường mờ nhạt và dễ bị bỏ qua như cảm giác mệt mỏi vô cớ, suy giảm khả năng tập trung khi làm việc hoặc học tập.

Khi mức độ thiếu hụt tăng dần, người bệnh có thể nhận thấy sắc mặt nhợt nhạt, niêm mạc mắt và môi tái nhợt, móng tay giòn dễ gãy hoặc biến dạng dẹt lòng thuyền. Kèm theo đó là hiện tượng thở dốc khi vận động nhẹ, tim đập nhanh, đánh trống ngực, thường xuyên hoa mắt chóng mặt khi thay đổi tư thế đột ngột. Một số trường hợp còn gặp triệu chứng rụng tóc nhiều, da khô ráp, lưỡi viêm nhẵn hoặc thèm ăn những thứ bất thường như đá lạnh.

Những nguyên nhân phổ biến dẫn đến thiếu sắt trong cơ thể

Tình trạng thiếu hụt sắt thường xuất phát từ ba nhóm căn nguyên chính là thiếu hụt cung cấp, tăng nhu cầu sử dụng hoặc mất máu mạn tính. Chế độ ăn uống đơn điệu, kiêng khem quá mức hoặc thiếu hụt thực phẩm giàu dinh dưỡng là lý do thường gặp ở người trẻ và người cao tuổi.

Bên cạnh đó, các đối tượng có nhu cầu sắt tăng vọt như phụ nữ mang thai, bà mẹ nuôi con bú và trẻ em trong độ tuổi phát triển dễ rơi vào trạng thái thiếu hụt nếu không được bù đắp kịp thời. Ngoài ra, việc mất máu rỉ rả qua đường tiêu hóa do viêm loét dạ dày, trĩ, polyp đại tràng hoặc hiện tượng rong kinh ở phụ nữ trong độ tuổi sinh sản cũng là nguyên nhân phổ biến làm cạn kiệt lượng sắt dự trữ trong cơ thể. Các bệnh lý kém hấp thu tại ruột non như bệnh celiac cũng cản trở quá trình hấp thu vi chất này.

Xây dựng chế độ dinh dưỡng phòng ngừa thiếu sắt hiệu quả

Dinh dưỡng cân bằng đóng vai trò nền tảng trong việc duy trì lượng sắt dự trữ ổn định cho cơ thể. Khẩu phần ăn hàng ngày cần kết hợp hài hòa nguồn sắt heme từ động vật như thịt bò, thịt nạc, gan, lòng đỏ trứng, cá với nguồn sắt phi heme từ thực vật như các loại đậu, rau bina, mồng tơi và hạt dinh dưỡng.

Để tối ưu hóa quá trình hấp thu sắt từ thực vật, nên tăng cường sử dụng các thực phẩm giàu vitamin C trong bữa ăn như cam, bưởi, ổi, ớt chuông hoặc cà chua. Ngược lại, cần hạn chế thói quen uống trà đặc, cà phê hoặc sữa ngay trong và sau bữa ăn chính, bởi các hợp chất tanin, phytate và canxi có thể ức chế sự hấp thu sắt qua đường ruột. Việc đa dạng hóa thực phẩm giúp cơ thể nhận đủ vi chất một cách tự nhiên và an toàn.

Theo dõi y tế định kỳ cho các đối tượng có nguy cơ cao

Một số nhóm đối tượng có nguy cơ cao cần được theo dõi định kỳ để can thiệp sớm trước khi xảy ra thiếu máu nặng. Phụ nữ trong độ tuổi sinh sản, đặc biệt là người có chu kỳ kinh nguyệt kéo dài, nên chủ động kiểm tra công thức máu và nồng độ ferritin huyết thanh định kỳ nhằm đánh giá chính xác lượng sắt dự trữ.

Phụ nữ dự định mang thai hoặc đang trong thai kỳ cần tham vấn ý kiến bác sĩ sản khoa để có phác đồ dự phòng thích hợp bằng các chế phẩm vi chất phù hợp. Trẻ em sinh non, trẻ biếng ăn hoặc người có bệnh lý đường tiêu hóa mạn tính cũng cần được theo dõi sát sao về thể trạng và chỉ số huyết học. Việc kiểm tra sức khỏe tổng quát định kỳ là biện pháp hữu hiệu giúp phát hiện sớm tình trạng thiếu sắt tiềm ẩn và xử trí kịp thời các nguyên nhân gây mất máu mạn tính.

Lưu ý an toàn

Các thông tin trên mang tính chất giáo dục kiến thức sức khỏe phổ quát và không thay thế cho chẩn đoán hay điều trị y khoa. Người dân tuyệt đối không tự ý mua và dùng viên sắt liều cao kéo dài mà không có kết quả xét nghiệm hay chỉ định cụ thể từ bác sĩ, bởi dư thừa sắt có thể gây lắng đọng nguy hại cho gan, tim và tuyến nội tiết. Khi có dấu hiệu nghi ngờ, cần đến cơ sở y tế thăm khám.

Tóm tắt

Thiếu máu do thiếu sắt là tình trạng phổ biến nhưng hoàn toàn có thể chủ động phòng ngừa qua chế độ dinh dưỡng hợp lý. Khi nhận thấy các dấu hiệu mệt mỏi kéo dài, da xanh xao hoặc hoa mắt, người dân nên đến cơ sở y tế để được thăm khám và làm xét nghiệm đánh giá. Việc phát hiện sớm giúp quá trình phục hồi diễn ra an toàn, hiệu quả.